Στο ανθισμένο αγρόκτημα Μελαγρίς ολοκληρώνεται το φετινό Meleagris Art Festival – Concerts at the Farm με την «Ανθο…λογία Bach!», μια καλοκαιρινή συναυλία αφιερωμένη στον κορυφαίο μπαρόκ συνθέτη, η οποία πραγματοποιείται στις 22 Ιουνίου, ημέρα επομένη της Παγκόσμιας Ημέρας Μουσικής, παρατείνοντας συμβολικά τον εορτασμό της. Η βραδιά ανοίγει με την εμβληματική Σουίτα αρ. 3 για σόλο βιολοντσέλο, “κοινωνικοποιείται” με τα ευφάνταστα Κοντσέρτα για πιάνο BWV 1056 και BWV 1052 και κορυφώνεται πνευματικά με χορικά από τα Πάθη και τις καντάτες. Συμπράττουν η Sinfonietta Αθηνών υπό τη μουσική διεύθυνση του Γιώργου Αραβίδη, ο Χριστόφορος Μιρόσνικοβ στο βιολοντσέλο, η Μάγδα Νικολαΐδου στο πιάνο και η Χορωδία του Εράτειου Ωδείου.
Το φετινό φεστιβάλ Μελεαγρίς ως τώρα κινήθηκε στο πνεύμα του ρομαντισμού, τώρα όμως ολοκληρώνεται με ένα αφιέρωμα στον Ιωάννη Σεβαστιανό Μπαχ την Ημέρα Μουσικής. Θα πρέπει να το δούμε ως επιστροφή στην πηγή από την οποία ξεκίνησε και ο ρομαντισμος του Σούμαν και του Μπραμς;
Μάγδα Νικολαΐδου: Θα έλεγα πως ναι. Ο Μπαχ αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις πηγές της ευρωπαϊκής μουσικής σκέψης. Δεν είναι τυχαίο ότι συνθέτες όπως ο Σούμαν και ο Μπραμς μελέτησαν σε βάθος το έργο του και άντλησαν από αυτό όχι μόνο τεχνικά στοιχεία αλλά και έναν ολόκληρο τρόπο μουσικής σκέψης. Κλείνοντας το φετινό φεστιβάλ με τον Μπαχ, δεν επιστρέφουμε απλώς στο παρελθόν· επιστρέφουμε σε μια ζωντανή πηγή που εξακολουθεί να τροφοδοτεί τη μουσική δημιουργία μέχρι σήμερα.
Γιώργος Αραβίδης: Ο Bach ήταν, είναι και θα είναι η πηγή της μουσικής, ο δάσκαλος τών δασκάλων, ο Αϊνστάιν της Μουσικής!
Μάλιστα θα έχουμε την ευκαιρία να ακούσουμε τρεις διαφορετικές εκδοχές του Μπαχ: ο θρησκευτικός συνθέτης των χορικών, ο κοσμικός συνθέτης των κονστέρτων, και ο πειραματιστής συνθέτης της μουσικής για σολιστικά όργανα.
Μάγδα Νικολαΐδου: Ένα από τα πιο συναρπαστικά στοιχεία του Μπαχ είναι ακριβώς αυτή η πολυπρόσωπη ταυτότητα. Ο ίδιος συνθέτης μπορεί να εκφράσει την πιο βαθιά θρησκευτική περισυλλογή, να δημιουργήσει έργα λαμπρής κοσμικής δεξιοτεχνίας και ταυτόχρονα να μετατρέψει ένα σολιστικό έργο σε εργαστήριο μουσικών ιδεών. Παρά τις διαφορετικές όψεις του, πίσω από όλες διακρίνεται η ίδια αίσθηση αρχιτεκτονικής ισορροπίας και εσωτερικής αναγκαιότητας.
Ειδικά για τη σουίτα, η έμφαση για άλλους βρίσκεται στην πνευματική υπέρβαση, και για άλλους στους χορευτικούς ρυθμούς. Εσείς πώς το προσεγγίζετε;
Χριστόφορος Μιρόσνικοφ: Για μένα, τα δύο αυτά είναι αδιαχώριστα. Ο Μπαχ έγραψε αυτά τα έργα ως σουίτες και η βάση τους είναι αναμφίβολα ο χορός. Κάθε μέρος γεννιέται μέσα από έναν συγκεκριμένο χορευτικό χαρακτήρα, έναν παλμό και μια κίνηση. Αν αγνοήσει κανείς αυτή τη διάσταση, κινδυνεύει να χάσει τη φυσική αναπνοή και τη ζωντάνια της μουσικής. Ταυτόχρονα, αυτό που καθιστά τον Μπαχ μοναδικό είναι η ικανότητά του να μεταμορφώνει κάτι γήινο σε κάτι υπερκόσμιο. Κατά τη γνώμη μου, η μουσική δεν δημιουργείται μηχανικά ούτε απλώς με την εκμάθηση των κανόνων της σύνθεσης. Είναι έκφραση ομιλίας, τραγουδιού, χορού, συναισθήματος, αγάπης, πίστης και παρατήρησης του κόσμου μέσα από τον ήχο. Αντανακλά τη σύνδεσή μας με τους άλλους ανθρώπους και με τη φύση. Μεταφέρει γνώση που κληρονομήσαμε ιστορικά και έμπνευση που αντλείται από πολιτισμούς που διαμορφώνονται εδώ και αιώνες.
Στην πράξη, πώς ισορροπούν αυτά τα δύο στοιχεία;
Χριστόφορος Μιρόσνικοφ: Οι χορευτικοί ρυθμοί προσφέρουν το υλικό θεμέλιο, όμως μέσα από την αρχιτεκτονική της μουσικής, την αρμονική της πορεία και το βάθος της έκφρασης, μετατρέπονται σε όχημα για κάτι που υπερβαίνει τον ίδιο τον χορό. Ακόμη κι αν κάποιος επιλέξει να δει τις Σουίτες αποκλειστικά ως χορούς, η απόλυτα ρεαλιστική προσέγγιση είναι αδύνατη, αφού τόσο ο ερμηνευτής όσο και το κοινό θα έπρεπε να ταξιδέψουν περίπου τριακόσια χρόνια πίσω στον χρόνο για να βρεθούν σε μια αίθουσα χορού του 17ου ή του 18ου αιώνα. Γι’ αυτό, αντί να επιλέγω ανάμεσα στον χορό και την πνευματική υπέρβαση, προτιμώ να ξεκινώ ένα ταξίδι όπου το σωματικό και το μεταφυσικό συνυπάρχουν.
Αν και δεν θα είμαστε σε εκκλησία, θα είμαστε όμως μέσα στη Πλάση, με μουσικές δυνάμεις που πλησιάζουν αυτές με τις οποίες πιστεύουμε ότι λετουργούσε ο Μπαχ. Όταν ερμηνεύουμε παλιά μουσική, πού βρίσκεται η αυθεντικότητα της προσέγγισης; Είπατε ότι δεν μπορούμε να ταξιδέψουμε 300 χρόνια πίσω.
Χριστόφορος Μιρόσνικοφ: Η αυθεντικότητα είναι μία από τις πιο συναρπαστικές αλλά και απαιτητικές έννοιες στην ερμηνεία της παλαιάς μουσικής. Συχνά τη συνδέουμε με όργανα εποχής, ιστορικές πραγματείες, τους χώρους για τους οποίους γράφτηκε η μουσική ή τις εκτελεστικές πρακτικές μιας συγκεκριμένης εποχής. Όλα αυτά είναι σημαντικά, γιατί μας βοηθούν να κατανοήσουμε τη γλώσσα μέσα στην οποία γεννήθηκε το έργο. Ταυτόχρονα, η απόλυτη ιστορική αυθεντικότητα είναι αδύνατη. Δεν ζούμε στον κόσμο του Μπαχ, δεν μοιραζόμαστε το πολιτισμικό του περιβάλλον και δεν μπορούμε να ακούμε τη μουσική με αυτιά του δέκατου όγδοου αιώνα. Αυτό που μπορούμε, όμως, να κάνουμε είναι να προσεγγίζουμε τη μουσική με ταπεινότητα, περιέργεια και σεβασμό προς το ιστορικό της πλαίσιο. Υπό αυτή την έννοια, η αυθεντικότητα είναι η διαρκής αναζήτηση μιας βαθύτερης κατανόησης της μουσικής και η διάθεση να μεταδώσουμε αυτή την κατανόηση με ειλικρίνεια στους άλλους. Ίσως αυτή η ισορροπία ανάμεσα στον σεβασμό προς την παράδοση και το θάρρος της ανανέωσης να είναι κάτι που μπορούμε να διδαχθούμε από τον ίδιο τον Μπαχ.
Μάγδα Νικολαΐδου: Μεγάλη συζήτηση αυτή. Σήμερα γνωρίζουμε πολύ περισσότερα για τις ιστορικές πρακτικές ερμηνείας απ’ ό,τι γνώριζαν οι μουσικοί πριν από μερικές δεκαετίες. Ωστόσο η αυθεντικότητα δεν βρίσκεται μόνο στην αναπαραγωγή ιστορικών δεδομένων. Βρίσκεται κυρίως στην προσπάθεια να κατανοήσουμε τη λογική, τη ρητορική και το πνεύμα αυτής της μουσικής. Έχω καταλήξει στο συμπέρασμα πως ιστορική γνώση είναι πολύτιμη, αλλά η μουσική αποκτά ζωή μόνο όταν συναντά τον σύγχρονο ερμηνευτή και τον σημερινό ακροατή.
Σε έργα όπως το κοντσέρτο για πιάνο, ποια επιπλέον πρόκληση θέτει ή όχι η χρήση του σύγχρονου πιάνου;
Το σύγχρονο πιάνο διαθέτει πολύ μεγαλύτερες ηχητικές δυνατότητες από τα πληκτροφόρα όργανα που γνώριζε ο Μπαχ. Αυτό αποτελεί ταυτόχρονα πλεονέκτημα και πρόκληση. Ο ερμηνευτής καλείται να αξιοποιήσει τον πλούτο του σύγχρονου οργάνου χωρίς να χαθεί η διαύγεια των φωνών, η χορευτικότητα του ρυθμού και η ρητορική σαφήνεια που χαρακτηρίζουν τη μουσική του Μπαχ.
Συχνά αναρωτιέμαι: τι θα είχε γράψει ο Μπαχ αν είχε στη διάθεσή του ένα σύγχρονο πιάνο; Γνωρίζοντας την αστείρευτη φαντασία του και την αδιάκοπη διάθεσή του για πειραματισμό, είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι θα αγνοούσε τις εκφραστικές δυνατότητες ενός τέτοιου οργάνου. Η πρόκληση για εμάς σήμερα δεν είναι να περιορίσουμε το πιάνο, αλλά να χρησιμοποιήσουμε τις δυνατότητές του με τρόπο που να υπηρετεί το πνεύμα της μουσικής του συνθέτη.
Η συναυλία θα κλείσει με χορικά. Πείτε μας περισσότερα για την ταυτότητα των συμμετεχόντων συνόλων.
Γιώργος Αραβίδης: Στη συναυλία συμμετέχει η Ορχήστρα Sinfonietta Αθηνών η οποία ιδρύθηκε το 2005 από τον εμένα, έχοντας εξειδικευτεί όλα αυτά τα χρόνια σε έργα τού Μπαρόκ ρεπερτορίου και έχοντας ερμηνεύσει πολλές φορές στο παρελθόν τα κοντσέρτα για πιάνο τού Bach. Τα Κοντσέρτα του για πιάνο, και ιδιαίτερα αυτά σε ρε ελάσσονα και σε φα ελάσσονα, που θα εκτελεστούν στη συναυλία, είναι πραγματική πρόκληση τόσο για τον πιανίστα όσο και για τον μαέστρο που συμπορεύονται αδιάκοπα μέχρι τη τελική κορώνα!
Στα χορικά συμπράττει το Φωνητικό Σύνολο τού “Εράτειου” Ωδείου που αποτελείται από νεανικές φωνές με αγάπη και διάθεσή για τη χορωδιακή και τη φωνητική μουσική. Τα χορικά του Bach συμπεριλαμβάνονται στα μεγάλα του έργα, από τις καντάτες μέχρι τα ορατόρια και τα Πάθη. Το αποκορύφωμα τής αρμονίας και η θρησκευτική κατάνυξη που περιέχουν αποτελούν την ύψιστη δημιουργία σε αυτή τη ξεχωριστή και ιδιαίτερη φόρμα της μουσικής.
Μάγδα Νικολαΐδου: Η συμμετοχή της χορωδίας προέκυψε μέσα από την πολύ όμορφη πρόταση του μαέστρου Γιώργου Αραβίδη. Συζητώντας για το πρόγραμμα της συναυλίας, θεωρήσαμε ότι θα ήταν ιδιαίτερα σημαντικό να δώσουμε βήμα και σε νέους μουσικούς που βρίσκονται ακόμη στο στάδιο της εκπαίδευσης και της καλλιτεχνικής τους διαμόρφωσης. Έτσι, αποφασίσαμε να συμπεριλάβουμε σπουδαστές του Εράτειου Ωδείου, δίνοντάς τους την ευκαιρία να συμμετάσχουν σε μια απαιτητική παραγωγή και να γνωρίσουν το έργο του Μπαχ μέσα από τη ζωντανή εμπειρία της συναυλίας. Την προετοιμασία της χορωδίας έχει αναλάβει η καθηγήτρια του Εράτειου Ωδείου Αδριάνα Κάνδυλα, η οποία εργάστηκε με ιδιαίτερη φροντίδα και αφοσίωση για την παρουσίαση των χορικών της βραδιάς.
Θα υπάρχει δηλαδή και μια εκπαιδευτική διάσταση στη βραδιά.
Μάγδα Νικολαΐδου: Η συνεργασία των νέων χορωδών με τη Sinfonietta Αθηνών υπό τη μουσική διεύθυνση του Γιώργου Αραβίδη δημιουργεί ιδιαίτερη χαρά, καθώς δημιουργείται ένα δημιουργικό περιβάλλον συνάντησης έμπειρων και νεότερων μουσικών γύρω από το έργο του Μπαχ. Στο Μελεαγρίς πιστεύουμε ότι η στήριξη της νέας γενιάς καλλιτεχνών αποτελεί ουσιαστικό μέρος της αποστολής μας. Η εκπαίδευση, η καλλιτεχνική πράξη και η επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών γενεών μουσικών δεν είναι ξεχωριστές δραστηριότητες, αλλά όψεις της ίδιας πολιτιστικής διαδικασίας.
Και πάντοτε στο Μελεαγρίς όπου ο πολιτισμός συναντά τη φύση.
Γιώργος Αραβίδης: Ναι. Ο φυσικός χώρος του Μελεαγρίς προσφέρεται για μια απολαυστική ακρόαση της μουσικής τού Bach, ερμηνευμένη από φυσικά μουσικά όργανα, χωρίς ηχοληπτική ενίσχυση, αποδεικνύοντας με τον πιο περίτρανο τρόπο ότι η μουσική είναι φυσικό φαινόμενο!
