Οι 32 παραλλαγές του Beethoven αποτελούν σημαντικό έργο της πιανιστικής ανθολογίας. Πώς όμως εκφράζεται σε αυτές το ηρωικό ύφος του συνθέτη και πώς πλάθεται μέσα από αυτές ένας ηχητικός κόσμος; 

Οι 32 παραλλαγές του Beethoven WoO 80 σε ντο ελάσσονα γράφτηκαν το 1806 για σόλο πιάνο και ανήκουν στη μεσαία συνθετική του περίοδο. Μουσικολογικά η εργογραφία του Beethoven χωρίζεται σε τρεις περιόδους: την πρώιμη, πιο κλασσική περίοδο, την μεσαία, στην οποία γράφει έργα εκτεταμένα, «ηρωικά» με κλασσικά αλλά και ρομαντικά στοιχεία, και την όψιμη περίοδο στην οποία θεωρείται πια ρομαντικός συνθέτης (Σιώψη,2005).   

Ο Ludwig van Beethoven(1770-1827) αποτελεί μια ιδιαίτερη περίπτωση στην ιστορία της μουσικής, καθώς με αυτόν σηματοδοτείται το πέρασμα στην εποχή του ρομαντισμού. Έχει αποτελέσει αρχέτυπο ρομαντικού καλλιτέχνη, καθώς συχνά απεικονίζεται ως «η απομονωμένη, εκκεντρική ιδιοφυία, που είναι βαθιά αφοσιωμένος στην τέχνη του, παρά το προσωπικό του δράμα».  Στο πλαίσιο αυτό, ο Μπετόβεν δεν εξετάζεται μόνο ως καλλιτέχνης, αλλά και ως σύμβολο ενός αισθητικού τάγματος, γύρω από το οποίο χτίζεται ένας μύθος (Knittel, 2001). 

Η κατασκευή του μύθου γύρω από το όνομα του Beethoven σχετίζεται, φυσικά, και με στοιχεία της μουσικής του γλώσσας. Η μεσαία συνθετική περίοδος του συνθέτη, όπου αναπτύσσει το «ηρωικό» του στυλ θεωρείται η πιο κρίσιμη για τη διαμόρφωση αυτής της φήμης, καθώς τότε ο Beethoven «σπάει τα δεσμά του κλασικισμού». Συνθετικά στοιχεία όπως θεματική αστάθεια, μετρική αμφισημία, δραματικές παύσεις, αλλαγές ρετζίστρων και αρμονιών θεωρούνται χαρακτηριστικά του ηρωικού  ύφους (Burnham, 1995). Έτσι, η μουσική προσεγγίζει το συναισθηματικό κόσμο των ακροατών.  

György Cziffra

Η μουσική του Μπετόβεν θεωρείται πως αντηχεί τις ανθρώπινες αξίες και πως αντικατοπτρίζει τον τρόπο με τον οποίο είχαν μεταβληθεί οι αντιλήψεις για τον εαυτό και την ανθρώπινη φύση την εποχή που γράφεται (Burnham, 1995).  

Η μορφή των παραλλαγών βασίζεται στην επανάληψη, ένα θέμα που ο συνθέτης έχει «δανειστεί» ή έχει συνθέσει επαναλαμβάνεται διαρκώς με τροποποιήσεις. Τα στοιχεία του θέματος που παραμένουν σταθερά μπορεί να είναι η αρμονία, η μπασογραμμή, η μελωδία ή  ένας συνδυασμός αυτών. Στη φόρμα των παραλλαγών εντοπίζονται αρχές της ρητορικής: μέσω της διαφοροποιημένης επανάληψης το θέμα γίνεται πιο «πειστικό». Ωστόσο, πολλές φορές η μορφή των παραλλαγών έχει υποτιμηθεί, κι έχει κατηγορηθεί ως φλύαρη, απλά δεξιοτεχνική χωρίς πραγματικό βάθος (Sisman, 2001). 

Ο Μπετόβεν έχει χρησιμοποιήσει τη μορφή των παραλλαγών είτε σε αυτόνομα έργα, όπως αυτό είτε σε μέρη μεγαλύτερων έργων, όπως το 4^ο μέρος της 3^ης συμφωνίας ή το 2^ο μέρος της σονάτας op. 111. 

Wilhelm Kempff

Οι 32 παραλλαγές για πιάνο σε ντο ελάσσονα αποτελούν αντιπροσωπευτικό έργο του ηρωικού του στυλ και περιέχουν πολλά στοιχεία που θα είχε ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε. 

Αρχικά, η ίδια επιλογή της τονικότητας της ντο ελάσσονας είναι σημαντική. Η ντο ελάσσονα έχει χαρακτηριστεί ως «η τονικότητα του Beethoven» <Beethoven’s key>, καθώς στην τονικότητα αυτή έχει γραφτεί η 5^η συμφωνία, η παθητική σονάτα και άλλα από τα «μεγάλα» έργα του συνθέτη. Θεωρείται κομμάτι της μουσικής του γλώσσας και η τονικότητα στην οποία ο Μπετόβεν εκφράζει τα πιο προσωπικά του συναισθήματα (Burnham, 1995). 

Το θέμα των παραλλαγών ξεκινάει επιβλητικά και διαρκεί μόλις 8 μέτρα. Το αρχικό μοτίβο ανεβαίνει συνεχώς έως που φτάνει σε κορύφωση και μετά το κλείσιμο του θέματος παίζεται piano, δημιουργώντας μια πιο «μυστηριώδη» ατμόσφαιρα. Στη διάρκεια των 32 παραλλαγών που διαδέχονται η μια την άλλη μπορούμε να παρακολουθήσουμε τις διάφορες μεταμορφώσεις του θέματος. 

Τα χαρακτηριστικά του ηρωικού Μπετοβενικού στυλ όπως περιεγράφηκαν παραπάνω είναι εμφανή σε πολλά σημεία. Παράδειγμα αποτελεί η μεγάλη αντίθεση ύφους στην espressivo παραλλαγή Νο.9 και στην επόμενή της δυναμική παραλλαγή Νο.10 

Mitsuko Uchida

Στη 12^η παραλλαγή γίνεται η αλλαγή στο μείζονα τρόπο. Η απλή υφή με ξεκάθαρη μελωδία, η piano δυναμική και η επιλογή του ρετζίστρου δίνουν έναν ήρεμο και ζεστό χαρακτήρα σε αυτήν την παραλλαγή που λειτουργεί σαν ανάσα χαλάρωσης μετά από την τόση συσσωρευμένη ένταση. Οι επόμενες παραλλαγές παραμένουν στο μείζονα τρόπο έως και την 16^η  και κάθε μια έχει όλο και πιο πυκνή υφή. 

Στην 18^η παραλλαγή έχουμε πλέον απομακρυνθεί αισθητά από το στυλ των πρώτων παραλλαγών. Τα δεξιοτεχνικά περάσματα με τα συνεχόμενα γραμμένα forte την κάνουν να μοιάζει με φαντασία. Αντίστοιχα, στην 22^η παραλλαγή ακούμε οκτάβες σε staccato να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν, μια υφή θραυσματοποιημένη. 

Ατόφιο το θέμα εμφανίζεται ξανά στην 31^η παραλλαγή, ωστόσο με μια συνοδεία που του προσδίδει αστάθεια. Έτσι, δεν δίνει την αίσθηση της ολοκλήρωσης του κύκλου, αλλά οδηγεί στην τελευταία παραλλαγή, μια παραλλαγή εμφανώς πιο εκτεταμένη, με αναπτυξιακό χαρακτήρα που λειτουργεί ως coda στο κομμάτι. 

Glenn Gould

Στο πλαίσιο αυτό, το θέμα δεν είναι ευδιάκριτο ως η αρχική μορφή της κάθε παραλλαγής, αλλά λειτουργεί σαν «τη ρίζα που μπορεί να μη γνωρίζει τους καρπούς της, όμως τους θρέφει»¹. Καθώς προχωράμε στις παραλλαγές, αποκτούμε την αίσθηση πως απομακρυνόμαστε πιο πολύ από τη ρίζα και ακούμε πιο περίτεχνες μεταμορφώσεις του θέματος, που αποκλίνουν περισσότερο από την αρχική του μορφή, αλλά εκφράζουν μια ενδότερη πτυχή του. 

Ο Μίλαν Κούντερα, στο Βιβλίο του Γέλιου και της Λήθης αναφέρεται στις παραλλαγές του Μπετόβεν και προσφέρει μια ενδιαφέρουσα, πιο ποιητική οπτική να αναλογιστούμε αυτό το έργο. Περιγράφει τις παραλλαγές σαν μια πρόσκληση σε ταξίδι στην απεραντοσύνη. Μια απεραντοσύνη που εκτείνεται από την αρχική μορφή του θέματος μέχρι κάθε πιθανή εκδοχή του και παραλληλίζει την απεραντοσύνη του ανθρώπινου ψυχισμού. Οπτικά, ο Κούντερα παρομοιάζει τη συνθετική διαδικασία του Μπετόβεν σαν να «σκάβει ένα πηγάδι» μέσα στο θέμα, τόσο βαθύ που αγγίζει τα έγκατα της γης.   

Έτσι, λοιπόν ο Μπετόβεν υφαίνει τις παραλλαγές του με τρόπο που διερευνούν έναν ολόκληρο κόσμο και καθώς αυτές εκτυλίσσονται, βυθιζόμαστε όλο και βαθύτερα μέσα σε αυτόν. Όλες αυτές οι σκέψεις μπορούν να συνοδεύσουν μια ακρόαση του έργου, αλλά  φυσικά η ακρόαση από μόνη της και η κάθε διαφορετική εκτέλεση δίνουν νέα ζωή στο έργο και εγείρουν τα συναισθήματα. 

¹ Rilke, Σημείωση για τη μελωδία των πραγμάτων XXXVIII: Καθετί κοινό προϋποθέτει όμως μια σειρά διαφορετικών μοναδικών πλασμάτων. Πριν από αυτά απλώς και μόνο ένα Όλο, χωρίς την παραμικρή σχέση, απλώς υπήρχε. Δεν ήταν ούτε φτωχό ούτε πλούσιο. Από τη στιγμή που διάφορα από τα μέρη που απομακρύνονται από τη μητρική ενότητα, εκείνο αρχίζει να τους αντιτίθεται γιατί αναπτύσσονται μακριά του. Όμως δεν τα αφήνει από το χέρι. Η ρίζα μπορεί να μη γνωρίζει τους καρπούς της, τους θρέφει όμως. 

Πηγές  

• Burnham, Scott G. Beethoven Hero. Princeton University Press, 1995. 

• Knittel, K. M. «The Construction of Beethoven». The Cambridge History of Nineteenth-Century Music. Επιμέλεια: Jim Samson. Cambridge University Press, 2002, 118–150. 

• Kundera, Milan. Το βιβλίο του γέλιου και της λήθης. Μετάφραση: Γιάννης Η. Χάρης. Εστία, 2011. 

• Rilke, Rainer Maria. Κείμενα για τη μουσική. Μετάφραση: Μάνος Περράκης. Περισπωμένη, Αθήνα, 2015. 

• Sisman, Elaine. «Variations». Grove Music Online. Oxford University Press, 2001. 

• Σιώψη, Αναστασία Α. «Λούντβιχ βαν Μπετόβεν (Ludwig van Beethoven, 1770–1827): Στο μεταίχμιο της κλασικής και της ρομαντικής περιόδου». Η μουσική στην Ευρώπη του δέκατου ένατου αιώνα. Τυπωθήτω, 2005, 77–100.