Η συναυλία της Φιλαρμόνια Ορχήστρας Αθηνών την Τρίτη 25 Νοεμβρίου στις 20:30 στο Μέγαρο Μουσικής, υπό τη μουσική διεύθυνση του Βύρωνα Φιδετζή, πραγματοποιεί αυτή την επαναπροσέγγιση ιστορικά, παρουσιάζοντας δύο έργα του τιμώμενου συνθέτη: Αποφεύγοντας ηθελημένα τις γνώριμες και αναμενόμενες συμφωνίες του, παρουσιάζει την Εισαγωγή πάνω σε ρωσικά και κιργιζιανά λαϊκά θέματα, έργο 115, του 1963 και το συμφωνικό ποίημα “Οκτώβρης” έργο 131 του 1967.
Μαζί τους παρουσιάζονται δημιουργίες δύο άλλων σπουδαίων σοβιετικών συνθετών διαφορετικών γενιών. Εκείνης που προηγήθηκε της γενιάς Σοστακόβιτς και εκείνης που ακολούθησε. Έτσι, τη Φιλαρμόνια φέρνει το κοινό κοντά σε τρεις διαδοχικές γενιές ρωσικής μουσικής – και ο Σοστακόβιτς, στη μέση, μοιάζει να παίρνει και να δίνει τη σκυτάλη.
Εκπρόσωπος της πρώτης γενιάς είναι ο Νικολάι Μιασκόφσκυ (1881-1950), ο θεωρούμενος πατέρας της σοβιετικής συμφωνίας. Στο πρόγραμμα περιλαμβάνεται η επιβλητική επικολυρική 25η του συμφωνία, έργο 69, γραμμένη στα 1945/46, μία από τις σημαντικότερες εκ των 27 που συνολικά συνέθεσε. Ακλόνητα προσηλωμένος στη ρωσική συμφωνική παράδοση, επιδέξιος χειριστής των ορχηστρικών ηχοχρωμάτων, ο Μιασκόφσκι μας οδηγεί πάνω στη γραμμή που συνδέει το συμφωνικό σύμπαν του Τσαϊκόφσκι και της Ομάδας των Πέντε με τη ρωσική συμφωνική μουσική του 20ού αιώνα
Από την αμέσως μετά τη γενιά Σοστακόβιτς γενιά, αναδεικνύεται στις μέρες μας όλο και περισσότερο η δημιουργική μορφή του Μίετσισλαβ Βάινμπεργκ (1919-1996), του εβραϊκής καταγωγής Πολωνού, που κατέφυγε νεότατος στη Σοβιετική Ένωση το 1939 μπροστά στην προέλαση των ναζί, όπου και γνωρίστηκε και συνδέθηκε με φιλία με τον Σοστακόβιτς. Συμφωνικό έργο του Βάινμπεργκ παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα: πρόκειται για την υπέροχη Φαντασία για βιολοντσέλο και ορχήστρα έργο 52, γραμμένη το 1952, έργο που μαρτυρεί σε κάθε νότα την εκλεκτική συγγένεια του συνθέτη με το έργο του Σοστακόβιτς. Σολίστ στο έργο αυτό θα είναι ο σπουδαίος Ρενάτο Ρίπο, σόλο βιολοντσελίστας της ΦΟΑ.
Όλα τα έργα του προγράμματος δίνονται σε πρώτη ελληνική εκτέλεση, πλην του “Οκτώβρη” τον οποίο η ΦΟΑ πρωτοπαρουσίασε στο ελληνικό κοινό στις 30/11/2017 υπό τη διεύθυνση του καλλιτεχνικού διευθυντή της Βύρωνα Φιδετζή.
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ
- DMITRI SHOSTAKOVICH
Εισαγωγή σε ρωσικά και κιργκιζιανά λαϊκά θέματα, έργο 115 - MIECZYSLAW WEINBERG
Φαντασία για τσέλο και ορχήστρα, έργο 52 - DMITRI SHOSTAKOVICH
Συμφωνικό ποίημα «Οκτώβρης», έργο 131 - NIKOLAI MYASKOVSKY
Συμφωνία αρ. 25, έργο 69
ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ
Σολίστ: Ρενάτο Ρίπο, βιολοντσέλο
Μουσική Διεύθυνση: Βύρων Φιδετζής
Συμπαραγωγή
Φιλαρμόνια Ορχήστρα Αθηνών
Μέγαρο Μουσικής Αθηνών
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ
Τρίτη 25 Νοεμβρίου, 20:30
Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης
Αγορά εισιτηρίων
https://www.megaron.gr/event/filarmonia-orchistra-athinon-gyro-apo-ton-sostakovits/
Ντµίτρι Ντμίτριεβιτς Σοστακόβιτς (1906-1975)
Εισαγωγή σε ρωσικά και κιργκιζιανά λαϊκά θέματα, έργο 115 (1963)
(πρώτη πανελλήνια εκτέλεση)
Η Εισαγωγή σε ρωσικά και κιργκιζιανά λαϊκά θέματα είναι έργο της ύστερης περιόδου του συνθέτη και γράφτηκε στα 1963, μετά την 13η συμφωνία τoυ. Είναι το μόνο έργο εκείνης της χρονιάς, μιας περιόδου περισυλλογής του συνθέτη, και το έγραψε ως ανάμνηση μιας επίσκεψή του, την ίδια εκείνη χρονιά, στο Κιργιστάν. Οι απλοί άνθρωποι της σοβιετικής αυτής επαρχίας υποδέχτηκε τον συνθέτη θερμά και ο Σοστακόβιτς, σε ανταπόδοση υποσχέθηκε ότι θα συνέθετε ένα έργο γι’ αυτούς. Πράγματι, η υπόσχεση τηρήθηκε πολύ γρήγορα, και το έργο ήταν έτοιμο τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου, για να βρει πολύ γρήγορα και τον δρόμο για την αίθουσα συναυλιών. Γνώρισε την παγκόσμια πρεμιέρα του στις 2 Νοεμβρίου του 1963 στην πρωτεύουσα του Κιργιστάν. Το έργο βασίζεται στην ανάμειξη τριών παραδοσιακών μελωδιών, δύο κιργιζιανών και μιας ρωσικής. Η πρώτη κιργιζιανή μελωδία, που ακούγεται στο ξεκίνημα του έργου, αναφέρεται σε μια μορφή της λαϊκής μυθολογίας, ενώ η δεύτερη είναι ένα ένας σκοπός που ακούγεται στις αγροτικές εργασίες του αλωνίσματος. Το ρωσικό θέμα προέρχεται από την σιβηριανή περιοχή του Ομσκ. Με τον συνδυασμό του, ο Σοστακόβιτς θέλει να συμβολίσει μουσικά τους δεσμούς φιλίας μεταξύ του ρωσικού και του κιργιζιανού λαού, πράγμα που το πετυχαίνει μέσα σε μια σύνθεση πλούσια σε ζωηρά ορχηστρικά χρώματα.
Μίετσισλαβ Βάινμπεργκ (1919-1996)
Φαντασία για βιολοντσέλο και ορχήστρα, έργο 52 (1953)
Από την αμέσως μετά τη γενιά Σοστακόβιτς γενιά, αναδεικνύεται στις μέρες μας όλο και περισσότερο η δημιουργική μορφή του Μίετσισλαβ Βάινμπεργκ, του εβραϊκής καταγωγής Πολωνού, που κατέφυγε νεότατος στη Σοβιετική Ένωση το 1939 μπροστά στην προέλαση των ναζί, όπου και γνωρίστηκε και συνδέθηκε με φιλία με τον Σοστακόβιτς, φιλία που επηρέασε βαθιά το ύφος της μουσικής του. Η Φαντασία για τσέλο μαρτυρεί σε κάθε νότα την εκλεκτική συγγένειά της με το έργο του Ντμίτρι Ντμίτριεβιτς.
Ο Βάινμπεργκ έχει συνθέσει δύο έργα για βιολοντσέλο και ορχήστρα. Το πρώτο είναι ένα κοντσέρτο, που υπάρχει σε δύο εκδοχές, μια πρώιμη και μια υστερότερη, καθώς και η λυρική Φαντασία, που είναι χρονικά το τελευταίο του έργο γι’ αυτό το συνδυασμό οργάνων, και γράφτηκε το 1953, χρονιά του θανάτου του Στάλιν. Ο μελαγχολικός τόνος σε αρκετά σημεία του έργου δεν είναι άσχετος με το γεγονός ότι γράφτηκε στον απόηχο της σταλινικής αντικοσμοπολίτικης εκστρατείας, κατά τη διάρκεια της οποίας ο συνθέτης συνελήφθη και φυλακίστηκε για δυόμιση περίπου μήνες. Ταυτόχρονα, όμως, δείχνει και την αποφασιστικότητα του δημιουργού να μην πτοηθεί από τις αντιξοότητες αυτές και να αγωνιστεί για την καθιέρωση του έργου του.
Ίσως οι δυσκολίες αυτές να είναι η αιτία που η Φαντασία δείχνει μια αναδρομή στις ρίζες, αφού στηρίχθηκε σε παραδοσιακές μελωδίες της φυσικής πατρίδας του συνθέτη, της Πολωνίας. Παρόλα αυτά, όμως, εξελίχθηκε όμως σε ένα έργο πολύ πιο σύνθετο από μια απλή παράθεση και επεξεργασία λαϊκών μοτίβων. Η πρεμιέρα του έργου δόθηκε σε μορφή για τσέλο και πιάνο το 1954 και δεν φαίνεται να παίχτηκε ποτέ στην πλήρη του, ορχηστρική μορφή, όσο ζούσε ο συνθέτης.
Το έργο αποτελείται από ένα μέρος, που διακρίνεται όμως σε πολλά τμήματα. Το ξεκίνημα έχει ρομαντικό ύφος και ακολουθείται από λυρικές μελωδίες εμπνευσμένες από λαϊκά τραγούδια ή από πιο στιβαρούς χορευτικούς σκοπούς. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία του είναι η μελαγχολική και αναστοχαστική καντέντσα του βιολοντσέλου, που οδηγεί στην επάνοδο στο αρχικό θέμα και στην ολοκλήρωση του έργου.
Ντµίτρι Ντμίτριεβιτς Σοστακόβιτς
Συµφωνικό Ποίηµα «Οκτώβρης», έργο 131
Ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς, επιλέγοντας να παραμείνει στην πατρίδα του ήταν αναπόφευκτο να έλθει σε επαφή με την εξουσία της χώρας και το έργο του να παρουσιάζει κατά καιρούς και κατά περιόδους περίπλοκες σχέσεις συνάφειας ή αντιπαλότητας προς αυτήν. Ο ίδιος ο συνθέτης δεν φάνηκε να ταυτίζεται ποτέ εξ ολοκλήρου με το καθεστώς, ωστόσο, δεν έπαψε να συνθέτει έργα υμνητικά των συμβόλων της Επανάστασης, και ιδιαίτερα των επετείων από την έκρηξή της, στα οποία, όμως, υπόρρητα, υποδήλωνε και την δική του, λιγότερο ή περισσότερο επιφυλακτική, στάση του. Ένα τέτοιο έργο είναι το συμφωνικό ποίημα «Οκτώβρης», έργο 131, που γράφτηκε για την 50ή επέτειο της Επανάστασης, το 1967 και πρωτοεκτελέστηκε το φθινόπωρο του έτους εκείνου στη Μόσχα. Το συμφωνικό ποίημα παραθέτει αποσπάσματα παλαιοτέρων έργων, όπως η 10η συμφωνία του, η οποία γράφτηκε για τον θάνατο του Στάλιν. Επίσης παρατίθενται αποσπάσματα από την 5η και την 7η συμφωνία του, που και οι δύο γράφτηκαν μετά την καταδίκη του από το Κομμουνιστικό Κόμμα και την αντίδρασή του στην σταλινική τρομοκρατία στην δεκαετία του 1930. Τέλος, αναγνωρίζεται και η σχέση του συμφωνικού ποιήματος προς την κινηματογραφική μουσική του Σοστακόβιτς για την ταινία «Οι μέρες του Βολοτσάγεφ» και ιδιαίτερα προς το τραγούδι «Για τον παρτιζάνο» που απηχείται εκεί, και το οποίο τιμά τους αγωνιστές της ελευθερίας κατά των καταπιεστικών καθεστώτων εν γένει. Η χρήση από το Σοστακόβιτς παλαιότερης μουσικής σε νεότερα έργα είναι μια συνήθεια που ακολουθούσε συχνά, η επιλογή όμως των συγκεκριμένων αποσπασμάτων για το συμφωνικό ποίημα προς τιμήν της Επανάστασης είναι, κατά την άποψη πολλών μελετητών, ο δικός του τρόπος για να εκδηλώσει την επιφυλακτική αν όχι αντίθετη στάση του προς το καθεστώς. Με αμιγώς μουσικά μέσα, η εσωτερική αυτή αντίφαση εκφράζεται στο έργο μέσω των εναλλαγών μεταξύ επικο-ηρωϊκών κορυφώσεων και στιγμών σκοτεινού συναισθηματικού πάθους.
Νικολάι Γιακόβλεβιτς Μιασκόφσκυ (1881-1950)
Συμφωνία αρ. 25, έργο 69
Ο Νικολάι Μιασκόφσκυ (1881-1950), θεωρείται ο πατέρας της σοβιετικής συμφωνίας. Μέσα σε μια περίοδο σαράντα ετών, συνέθεσε όχι λιγότερες από 27 συμφωνίες. Ακλόνητα προσηλωμένος στη ρώσικη συμφωνική παράδοση, επιδέξιος χειριστής (όπως και ο Σοστακόβιτς) των ορχηστρικών ηχοχρωμάτων, ο Μιασκόφσκι μας οδηγεί πάνω στη γραμμή που, σαν πεντακάθαρο ίχνος χαραγμένο στην άμμο, συνδέει το συμφωνικό σύμπαν του Τσαϊκόφσκι και της Ομάδας των Πέντε με τη μουσική Σοστακόβιτς, του μέγιστου συμφωνιστή του 20ού αιώνα.
Η επικολυρική 25η του συμφωνία είναι μία από τις σημαντικότερες και γράφτηκε στα 1945/46. Είναι η πρώτη του συμφωνία μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Έχει τρία μέρη σε σχετικά ασυνήθιστη διάταξη. Ξεκινά με ένα αργό, θερμά μελωδικό και λυρικό πρώτο μέρος μεγάλων διαστάσεων, αναπτύσσοντας μια χαρακτηριστική σλάβικη μελωδικότητα σε υψηλά σημεία έκφρασης. Ίσως ο συνθέτης είχε ανάγκη να προσφέρει στον άνθρωπο αίσθημα γαλήνης και ηρεμίας μετά τα καταστροφικά δεινά της παγκόσμιας σύρραξης.
Το δεύτερο μέρος είναι και αυτό σε σχετικά μέτρια προς αργή κίνηση, αλλά πιο ανάλαφρου ύφους. Το πολύ γρήγορο φινάλε είναι μια επιστροφή στις ρίζες της ρωσικής μουσικής και ταυτόχρονα ένα ξέσπασμα χαράς κι ευγνωμοσύνης για τη λήξη της καταστροφής, για την επιβίωση και για την ελπίδα προς ένα καλύτερο μέλλον. Ίσως οι συμφωνίες του Μιασκόφσκυ να μην ανταποκρίνονται προς το αυστηρό πρότυπο της κλασικής ή της ρομαντικής συμφωνίας, Όμως, όπως ο ίδιος έγραφε, η μουσική είχε αξία όταν είχε αμεσότητα, δύναμη και ευγένεια έκφρασης. Η προσήλωση προς το μορφολογικό πρότυπο μπορεί, κατά την άποψή του, να παραμεριστεί, όταν υπάρχει μια εσωτερική μορφοποιητική δύναμη που να συνέχει τα επιμέρους στοιχεία της σε μια πειστική ενότητα. Στο έργο αυτό, ο συνθέτης φαίνεται να υλοποιεί ακριβώς αυτή την δημιουργική του άποψη.