Ο Γιώργος Δούσης ανήκει στους δημιουργούς που δύσκολα χωρούν σε έναν μόνο χαρακτηρισμό. Συνθέτης, πιανίστας, μουσικολόγος, δάσκαλος, ενορχηστρωτής, έχει διαμορφώσει μια πορεία που εκτείνεται από τη συμφωνική μουσική και την όπερα έως τη μουσική δωματίου, την τζαζ και τον αυτοσχεδιασμό.
Το έργο του έχει παρουσιαστεί από σημαντικές ορχήστρες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, ενώ οι όπερές του κατέχουν ξεχωριστή θέση στη σύγχρονη ελληνική δημιουργία. Παράλληλα, η σχέση του με την εκπαίδευση και η συνεχής αναζήτηση νέων μορφών έκφρασης αποκαλύπτουν έναν δημιουργό που αντιμετωπίζει τη μουσική όχι ως προϊόν, αλλά ως μια αδιάκοπη διαδικασία ανακάλυψης.
Αφορμή για τη συνομιλία μας αποτελεί η νέα του σύνθεση “Εκ Κορμού” που παρουσιάζεται στις 2 και 3 Αυγούστου στον αρχαιολογικό χώρο της Αρχαίας Κορίνθου, στο πλαίσιο του θεσμού «Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός». Ωστόσο, η συζήτησή μας επιχειρεί να φωτίσει όχι μόνο τη δημιουργική του διαδρομή, αλλά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται ένας σύγχρονος συνθέτης.
Η απαρχές της δημιουργίας
Ποια ήταν η πρώτη στιγμή που νιώσατε ότι η μουσική δεν ήταν απλώς κάτι που ερμηνεύατε ή μελετούσατε, αλλά κάτι που θέλατε να δημιουργήσετε;
Η μετάβαση από την ερμηνεία στη δημιουργία δεν έγινε με ένα ακαριαίο «αποκαλυπτικό» γεγονός, αλλά ως μια φυσική ανάγκη «επαναστατικότητας» απέναντι στο ίδιο το κείμενο της παρτιτούρας. Θυμάμαι στα παιδικά και εφηβικά μου χρόνια, την ώρα που μελετούσα πιάνο, πολύ συχνά ξέφευγα από τις γραμμένες νότες και κατέληγα να παίζω κάτι εντελώς πρωτότυπο για ώρες. Εκείνες ήταν οι πρώτες στιγμές που συνειδητοποίησα ότι η διαδικασία της δημιουργίας μου έδινε μια σπάνια χαρά, η οποία δεν συγκρινόταν με την απλή εκτέλεση ενός ήδη γραμμένου έργου.
Σπουδάσατε μουσικολογία, πιάνο και σύνθεση. Πώς συνομιλούν σήμερα μέσα σας αυτές οι τρεις διαφορετικές ιδιότητες;
Λειτουργούν ως ένα οργανικό σύστημα ισορροπιών. Η μουσικολογία μου προσφέρει την αρχιτεκτονική, την ιστορική συνείδηση και την αναλυτική σκέψη — με βοηθά να κατανοώ το «γιατί» πίσω από τη δομή. Το πιάνο είναι η σωματική επαφή με τον ήχο· είναι το εργαστήριό μου, το μέσο με το οποίο δοκιμάζω τις αντοχές μιας ιδέας στον φυσικό κόσμο, αλλά και το εργαλείο με το οποίο απολαμβάνω σε πραγματικό χρόνο τη μουσική. Η σύνθεση, τέλος, λειτουργεί ως συντονιστής: παίρνει τη γνώση του μουσικολόγου και την ευαισθησία του εκτελεστή και τα μετουσιώνει σε κάτι νέο.
Υπήρξαν άνθρωποι ή έργα που καθόρισαν ουσιαστικά τη μουσική σας σκέψη;
Ασφαλώς. Στους δασκάλους μου οφείλω την πειθαρχία και την ελευθερία να αμφισβητώ τις ευκολίες μου. Ο μεγάλος μου μέντορας υπήρξε ο εμβληματικός Θόδωρος Αντωνίου, στον οποίο οφείλω πάρα πολλά. Ακόμα και σήμερα, σε κομβικά σημεία δημιουργίας ενός έργου μου, τον «ακούω» καθαρά να με συμβουλεύει με τρόπο απόλυτο και καθοριστικό. Σε επίπεδο ρεπερτορίου, η συνάντησή μου με τη φόρμα και το δραματικό βάθος του Igor Stravinsky, την ποιητική πολυπλοκότητα του György Ligeti, η θεατρική δραματικότητα του Alfred Schnittke αλλά και την αρμονική ελευθερία της σύγχρονης τζαζ -όπως η σκέψη του Bill Evans, του Keith Jarrett και η μουσική ιδιοφυία του Chick Corea- υπήρξε καταλυτική. Επίσης, η τριβή μου με το λυρικό θέατρο και το λυρικό κείμενο διεύρυνε ουσιαστικά τον τρόπο που αντιλαμβάνομαι τη μουσική δομή.
Ποιο χαρακτηριστικό του χαρακτήρα σας θεωρείτε ότι αναγνωρίζει κανείς πιο εύκολα ακούγοντας τη μουσική σας παρά γνωρίζοντάς σας προσωπικά;
Ίσως μια βαθύτερη, ευάλωτη μελαγχολία και κυρίως μια εσωτερική δραματικότητα, την οποία στην καθημερινή μου ζωή επιλέγω συχνά να καλύπτω με το χιούμορ, την ηρεμία ή την πρακτικότητα. Στη μουσική όμως δεν μπορείς να κρυφτείς. Η αρμονία, η υφή και οι ηχητικοί όγκοι προδίδουν τις εντάσεις και τις αμφιβολίες σου με έναν τρόπο απόλυτα ειλικρινή.
Η πράξη της σύνθεσης
Από τι γενιέται πραγματικά ένα μουσικό έργο; Από μια μελωδία, μια αρμονία, μια εικόνα, μια λέξη ή από κάτι που δεν μπορεί εύκολα να περιγραφεί;
Μπορεί να ξεκινήσει από το οτιδήποτε – έναν ρυθμικό παλμό, μια ηχοχρωματική ποιότητα, μια εικόνα ή ακόμα και μια εξωμουσική ιδέα. Ωστόσο, το έργο δεν γεννιέται στην αρχική ιδέα, αλλά στη στιγμή που η ιδέα αυτή αποκτά τη δική της εσωτερική νομοτέλεια. Όταν δηλαδή το ίδιο το υλικό αρχίζει να σου ζητάει πού θέλει να πάει. Στην πράξη, μου αρέσει να «πετάω» τις πρώτες ιδέες μου στο χαρτί όπως αυτές θέλουν να σταθούν και στη συνέχεια, παρατηρώντας τες, να τις σμιλεύω για ώρες με αγάπη και υπομονή, μέχρι να αποκτήσουν τη μορφή και τη συνοχή που επιθυμώ. Έπειτα ακολουθώ τον δρόμο που μου δείχνουν οι ίδιες.
Έχετε γράψει όπερες, συμφωνικά έργα, μουσική δωματίου, έργα για παιδιά, μουσική με ηλεκτρονικά μέσα, αλλά και τζαζ. Υπάρχει ένας κοινός δημιουργικός πυρήνας που διατρέχει όλα αυτά ή κάθε έργο σάς αναγκάζει να γίνεστε ένας διαφορετικός συνθέτης;
Ο πυρήνας παραμένει σταθερός: η αναζήτηση της εσωτερικής αλήθειας και η ανάγκη για επικοινωνία. Αλλάζει όμως το «ένδυμα» και η ιδιόλεκτος. Όταν γράφεις μια όπερα (όπως η Hedda Gabler ή Τα Μαγικά Μαξιλάρια), η μουσική υπηρετεί το κείμενο και τη θεατρική οικονομία. Στην τζαζ, η εστίαση βρίσκεται στη στιγμή και τη ρυθμική πλαστικότητα. Στη μουσική δωματίου, στη διαφάνεια των γραμμών. Δεν γίνομαι άλλος συνθέτης, απλώς μιλώ διαφορετικές «διαλέκτους» της ίδιας εσωτερικής γλώσσας.
Πόσο χώρο αφήνετε στο απρόβλεπτο κατά τη διάρκεια της σύνθεσης; Υπάρχουν στιγμές που το ίδιο το έργο σάς οδηγεί σε κατευθύνσεις που δεν είχατε αρχικά φανταστεί;
Το απρόβλεπτο είναι ο πολυτιμότερος σύμμαχος του συνθέτη. Ξεκινώ πάντα με ένα σχετικό σχεδιάγραμμα ή έναν χάρτη -που συνήθως υπαγορεύεται από το θεματικό μου υλικό- αλλά αν στην πορεία το έργο αποφασίσει να αλλάξει πορεία, το ακολουθώ αναντίρρητα. Τις περισσότερες φορές αυτό είναι και το πιο συναρπαστικό ταξίδι. Στην περιοχή του «απρογραμμάτιστου» έχω βιώσει τις μεγαλύτερες στιγμές χαράς στη μουσική δημιουργία. Αν δεν αφήσεις χώρο στο λάθος ή στο τυχαίο εύρημα, το αποτέλεσμα κινδυνεύει να βγει εγκεφαλικό και αποστειρωμένο.
Πότε καταλαβαίνετε ότι ένα έργο έχει πραγματικά ολοκληρωθεί; Υπάρχει μια στιγμή βεβαιότητας ή κάθε σύνθεση θα μπορούσε θεωρητικά να συνεχίσει να αλλάζει;
Ένα έργο δεν τελειώνει ποτέ πραγματικά· απλώς κάποια στιγμή εγκαταλείπεται η προσπάθεια τελειοποίησής του επειδή πρέπει να παραδοθεί στους ερμηνευτές. Σε επίπεδο φόρμας ή δομής, τις περισσότερες φορές το έργο μιλά από μόνο του: το έργο έχει ολοκληρωθεί και θέλει να τελειώσει. Πρέπει να είσαι αρκετά ώριμος και διαυγής για να το αντιληφθείς και να μην ενδώσεις σε ένα αλόγιστο ξόδεμα υλικού που θα καταστρέψει τη συνοχή του.
Θεωρητικά, ένας συνθέτης, καθώς ο ίδιος αλλάζει με το πέρασμα του χρόνου, θα ήθελε να αλλάζει και να αναθεωρεί διαρκώς τα έργα του, να τα επικαιροποιεί και να τα φέρνει πιο κοντά στα νέα αισθητικά του μέτρα. Στην πράξη, όμως, αυτό ούτε γίνεται ούτε θα έπρεπε να γίνεται, γιατί έτσι χάνεται το νήμα της διαχρονικής εξέλιξης της δημιουργικής του πορείας.
Η τζαζ και ο αυτοσχεδιασμός αποτελούν μια παράλληλη δημιουργική σας διαδρομή. Τι έχει διδάξει ο αυτοσχεδιασμός στον συνθέτη Γιώργο Δούση;
Ο αυτοσχεδιασμός μου έμαθε να αντέχω την έκπληξη της στιγμής και να εμπιστεύομαι τα ένστικτά μου. Στη σύνθεση έχουμε την πολυτέλεια του χρόνου να σβήνουμε και να διορθώνουμε· στον αυτοσχεδιασμό δημιουργείς σε πραγματικό χρόνο. Αυτή η εγρήγορση και η άμεση ανταπόκριση στον ήχο μεταφέρεται αυτούσια στο συνθετικό μου γραφείο, χαρίζοντας ροή και φρεσκάδα στη δομή.
Η όπερα και ο άνθρωπος πίσω από τη μουσική
Έχετε αφιερώσει σημαντικό μέρος του έργου σας στην όπερα. Τι είναι αυτό που σας ελκύει τόσο έντονα στη συνάντηση μουσικής, λόγου και θεάτρου;
Η όπερα είναι η απόλυτη τέχνη. Συνδυάζει την αρχιτεκτονική του λόγου, τη σωματικότητα του θεάτρου και την υπερβατική δύναμη της μουσικής. Αυτό που με γοητεύει ιδιαίτερα είναι ο τρόπος με τον οποίο η μουσική μπορεί να σκιαγραφήσει –ρεαλιστικά ή συμβολικά- τις υποσυνείδητες σκέψεις μιας ηρωίδας ή ενός χαρακτήρα — όλα όσα δηλαδή το κείμενο δεν λέει ή προσπαθεί να κρύψει.
Όταν ξεκινάτε μια όπερα, τι προηγείται; Η μουσική, το κείμενο ή οι χαρακτήρες;
Πάντα προηγείται το κείμενο και η δραματουργία. Η στενή συνεργασία με την/τον δραματουργό και συγγραφέα είναι το σημείο μηδέν. Χρειάζεται πρώτα να αποκωδικοποιήσω τον ψυχολογικό χάρτη των χαρακτήρων και τον ρυθμό του λόγου. Μόλις το κείμενο αποκτήσει τον δικό του εσωτερικό βηματισμό, η μουσική αναβλύζει σχεδόν αυτόματα.
Πώς βιώνετε τη συνεργασία με τους ερμηνευτές; Ένα έργο ολοκληρώνεται όταν τελειώνει η σύνθεση ή όταν αποκτήσει ζωή πάνω στη σκηνή;
Οι κουκκίδες στο πεντάγραμμο είναι απλώς οδηγίες. Το έργο αποκτά αναπνοή, σάρκα και οστά μόνο όταν περάσει μέσα από το σώμα, το συναίσθημα και την τεχνική των ερμηνευτών. Οι πρόβες είναι για μένα από τις πιο συναρπαστικές φάσεις της δημιουργίας, καθώς βλέπω τη σκέψη μου να μετατρέπεται σε φυσικό ήχο. Εκεί κρίνεσαι στην πράξη ως συνθέτης, αλλά και το έργο, ως προς την αντοχή του στις πραγματικές συνθήκες. Αν το έργο δεν είναι αρκετά έτοιμο, η παρουσίασή του επί σκηνής μπορεί επίσης να σε βάλει σε μια διαδικασία αέναης αναθεώρησης.
Διδάσκετε καθημερινά νέους μουσικούς. Μπορεί άραγε να διδαχθεί η σύνθεση ή αυτό που τελικά μεταδίδεται είναι ένας τρόπος να σκέφτεται κανείς μουσικά;
Η τεχνική διδάσκεται: η ενορχήστρωση, η αντίστιξη, η αρμονία, η μορφολογία. Αυτό που δεν διδάσκεται είναι το ταλέντο και η εσωτερική ανάγκη. Αυτό που προσπαθώ να μεταδώσω στους σπουδαστές μου είναι η συνθετική σκέψη: πώς να θέτουν τα σωστά ερωτήματα στο υλικό τους, πώς να αναπτύσσουν κριτική ακοή και πώς να προστατεύουν την αυθεντικότητα της φωνής τους. Η αισθητική, η ισορροπία, η αυθεντικότητα και ο «χώρος» στη μουσική δημιουργία είναι ζητήματα που με απασχολούν βαθιά και προσπαθώ να τα μεταδώσω στους νεότερους.
Τι αναζητάτε σήμερα από έναν νέο συνθέτη περισσότερο: τεχνική αρτιότητα, προσωπική φωνή ή το θάρρος να αναζητήσει τον δικό του δρόμο;
Η τεχνική αρτιότητα είναι το αυτονόητο σημείο εκκίνησης — είναι τα εργαλεία σου. Όμως αυτό που πραγματικά αναζητώ και με συγκινεί σε έναν νέο δημιουργό είναι η προσωπική φωνή και το θάρρος της ειλικρίνειας. Προτιμώ ένα έργο με τεχνικές ατέλειες που όμως σφύζει από προσωπικό όραμα, παρά μια άρτια αλλά απρόσωπη άσκηση ύφους (παρόλο που και αυτό κρύβει αρετές). Αναζητώ επίσης συνέπεια στη διαχείριση του υλικού, αλλά με την πρόβλεψη να αφήνεται πάντα χώρος για το απροσδόκητο.
Η Αρχαία Κόρινθος και η συνομιλία με τον μύθο
Η νέα σας σύνθεση παρουσιάζεται στην Αρχαία Κόρινθο. Πώς γεννήθηκε η ιδέα του έργου;
Η ιδέα γεννήθηκε στο πλαίσιο της πρότασής μας για το πρόγραμμα «Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός» του Υπουργείου Πολιτισμού. Το έργο «Εκ Κορμού» είναι μια εσωτερική κατάδυση στη σχέση του ανθρώπου με τη φύση, τη ρίζα, τη μνήμη, τη φθορά και το τραγικό. Δημιουργήσαμε μια πρωτότυπη σκηνική παρτιτούρα όπου η μουσική, ο λόγος και η σιωπή συνθέτουν μια ενιαία εμπειρία.
Η δραματουργική σύλληψη και η σκηνική επιμέλεια ανήκουν στη Μαρίνα Μέργου, με την οποία έχουμε μια δημιουργική συμπόρευση. Στη σκηνή συμπράττει ένα ιδιαίτερο ηχητικό σύνολο: ένα σύγχρονο χορικό σώμα από τέσσερις γυναικείες φωνές (Λουντμίλα Μπονταρένκο, Μαρίνα Ρετσκάλοβα, Έφη Παπαδοπούλου, Ιρένα Αθανασίου), το πιάνο της Ειρήνης Αναστασίου και το τρομπόνι του Γιώργου Κρίμπερη. Η ευκαιρία να παρουσιαστεί αυτό το υλικό σε έναν τόσο φορτισμένο ιστορικά και πνευματικά τόπο λειτούργησε εξ αρχής ως καταλύτης για τη μορφή του έργου.
Όταν γράφετε μουσική για έναν συγκεκριμένο αρχαιολογικό χώρο, αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο συνθέτετε; Μπορεί ο ίδιος ο τόπος να επηρεάσει τη μουσική μορφή ενός έργου;
Απολύτως. Ένας αρχαιολογικός χώρος όπως η Αρχαία Κόρινθος φέρει τη δική του φυσική αρχιτεκτονική, αλλά κυρίως τη δική του «ιστορική αρχιτεκτονική». Η αίσθηση του ανοιχτού ορίζοντα, η πέτρα και η ηχώ του τοπίου επιβάλλουν μια εντελώς διαφορετική διαχείριση της σιωπής, του χρόνου και των δυναμικών. Στο «Εκ Κορμού», η σιωπή δεν είναι απλώς παύση, αλλά δομικό υλικό. Δεν γράφεις απλώς μουσική για τον χώρο, συνθέτεις με τον χώρο.
Ο αρχαίος ελληνικός μύθος εμφανίζεται συχνά στο έργο σας. Τι βρίσκετε σε αυτόν που εξακολουθεί να συνομιλεί τόσο έντονα με τον σύγχρονο άνθρωπο;
Οι μύθοι δεν είναι παρωχημένες ιστορίες· είναι συμπυκνωμένα ψυχολογικά αρχέτυπα. Στο «Εκ Κορμού» δεν αφηγούμαστε απλώς τους μύθους, αλλά τους μεταπλάθουμε σε μια σύγχρονη σκηνική γλώσσα. Σε έναν δημιουργικό διάλογο με το ποιητικό σύμπαν της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ (Φωτιές), οι γυναικείες μορφές της τραγωδίας —η Φαίδρα, η Ιφιγένεια, η Αντιγόνη και η Κασσάνδρα— δεν εμφανίζονται ως μακρινές ηρωίδες, αλλά ως σύγχρονες φωνές. Διασχίζουν τον χρόνο φέροντας την επιθυμία, τη μνήμη, τη θυσία και την ευθύνη. Ο μύθος προσφέρει στον σύγχρονο άνθρωπο μια ευκαιρία να συνδιαλλαγεί γόνιμα με τον εαυτό του σε συνθήκες οικουμενικότητας.
Τι θα θέλατε να προσέξει ο θεατής που θα βρεθεί στις παραστάσεις της Αρχαίας Κορίνθου; Υπάρχει κάποιο στοιχείο του έργου που ίσως δεν είναι αμέσως ορατό, αλλά αποτελεί την ουσία της σύνθεσης;
Θα ήθελα ο θεατής να αφεθεί στην ηχητική εμπειρία χωρίς την ανάγκη να ορίσει ή να αναλύσει τα πάντα νοητικά. Η ουσία της σύνθεσης κρύβεται στις λεπτές διακυμάνσεις μεταξύ των ήχων, στον τρόπο που οι φυσικές γυναικείες φωνές εναλλάσσονται από το ατομικό στο συλλογικό και μπλέκονται με τις ηχοχρωματικές ποιότητες του πιάνου, του τρομπονιού και τη σιωπή και ήχους του τοπίου. Αν ο θεατής νιώσει ότι ο ήχος οργανώνεται φυσικά, σαν να φυτρώνει μέσα από το ίδιο το έδαφος του χώρου, μετατρέποντας την ακρόαση σε τελετουργική εμπειρία, τότε το έργο έχει πετύχει τον στόχο του.
Το βλέμμα προς το μέλλον
Μετά την Αρχαία Κόρινθο, ποια δημιουργική πρόκληση σάς ελκύει περισσότερο αυτή την περίοδο; Υπάρχει κάποιο έργο ή κάποιο μουσικό όνειρο που σας απασχολεί ιδιαίτερα;
Αυτή την περίοδο βρίσκομαι σε μια δημιουργική φάση όπου με απασχολούν παράλληλα διαφορετικά μέτωπα. Από τη μία, προετοιμάζω το ψηφιακό υλικό και τις ηχογραφήσεις για νέες κυκλοφορίες έργων μου μουσικής δωματίου ενώ παράλληλα επεξεργάζομαι νέα σχέδια και ιδέες για το λυρικό θέατρο. Επίσης, παραμένει πάντα ζωντανό το όνειρο για μεγάλες φόρμες που συνδυάζουν διαφορετικές τέχνες, δημιουργώντας έργα που ξεπερνούν τα στενά όρια της παραδοσιακής συναυλιακής αίθουσας.
Πιστεύετε ότι η μουσική μπορεί πραγματικά να αλλάξει έναν άνθρωπο; Και αν, όταν ακουστεί η τελευταία νότα ενός έργου σας, μπορούσατε να αφήσετε στον ακροατή μία μόνο σκέψη ή ένα συναίσθημα να τον συνοδεύει φεύγοντας, ποιο θα θέλατε να είναι;
Δεν πιστεύω ότι η μουσική μπορεί να αλλάξει τον κόσμο από μόνη της, αλλά μπορεί σίγουρα να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος νιώθει και αντιλαμβάνεται τον κόσμο γύρω του – κι αυτό είναι η αρχή κάθε αλλαγής. Αν μπορούσα να αφήσω ένα μόνο συναίσθημα στο τέλος μιας παράστασης, αυτό θα ήταν μια αίσθηση εσωτερικής κάθαρσης αλλά και ταύτισης. Να νιώσει ο ακροατής ότι, μέσα στη δίνη της καθημερινότητας, υπήρξε μια στιγμή που συνδέθηκε με κάτι μεγαλύτερο από αυτόν.
Περισσότερες πληροφορίες για τη παράσταση:
https://allofgreeceone.culture.gov.gr/event/ek-kormou/
Περισσότερα για τον Γιώργο Δούση στο https://www.georgedousis.com
