Άτυπο «ελληνικό έτος Franz Berwald» θα μπορούσε να χαρακτηριστεί το 2025. Αν και τα έργα του Σουηδού ρομαντικού δεν παίζονται σχεδόν ποτέ στην ΄Ελλάδα (ούτε και πουθενά αλλού ιδιαίτερα), ως την εκπνοή του έτους θα έχουν βρεθεί δύο φορές στο πρόγραμμα ελληνικών ορχηστρών: μία στις 26 Ιανουαρίου, όταν η Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ άνοιξε τη συναυλία της με την εισαγωγή Estrella de Soria σε διεύθυνση Κωνσταντίνου Τερζάκη και μία δεύτερη την ερχόμενη Δευτέρα, στς 15 Δεκεμβρίου, στο Ωδείο Αθηνών, όπου η Φιλαρμόνια Ορχήστρα Αθηνών θα παίξει το απόλυτο αριστούργημά του, την Τρίτη Συμφωνία, σε ντο μείζονα, την επονομαζόμενη Singulière – η μοναδική ή ορθότερα η παράδοξη.
Παράδοξη ήταν βέβαια και ίδια η ζωή του συνθέτη. Ο Μπέρβαλντ (1796-1868) γεννήθηκε έναν χρόνο πριν από τον Σούμπερτ σε μία μουσική οικογένεια της Στοκχόλμης με απώτερη γερμανική καταγωγή, και έζησε αρκετά χρόνια για την εποχή του, πεθαίνοντας έναν χρόνο πριν τον Μπερλιόζ. Η διάρκεια της ζωής του περιλαμβάνει εκείνες του Μέντελσον και του Σούμαν, με τους οποίους μπορεί να συγκριθεί ως σημαντικός συμφωνιστής της ρομαντικής περιόδου. Συνολικά έγραψε τέσσερεις συμφωνίες, όλες μέσα στη δεκαετία του 1840.
Οι συγκαιρινοί του βέβαια και οι ιδίως οι συμπατριώτες του δεν αντιμετώπισαν πάντοτε θετικά τις προσπάθειές του για μουσική καινοτομία. Το 1829 πάντως κατάφερε να αποσπάσει μία βασιλική υποτροφία για σπουδές στο Βερολίνο, όπου και εκεί δεν κατάφερε να καθιερωθεί ως συνθέτης, καθώς δεν έγινε αποδεκτός από τον μουσικό κόσμο της πρωσικής πρωτεύουσας. Ο πολύ καλοαναθρεμμένος Φέλιξ Μέντελσον από την συνάντηση τους συγκράτησε κυρίως το πόσο αλαζόνας ήταν. Από την άλλη, μέχρι το 1841 που έζησε στο Βερολίνο κατάφερε να αναπτύξει το παράλληλο ενδιαφέρον του για την ιατρική και να ιδρύσει μια πολύ επιτυχημένη ορθοπεδική κλινική.
Το 1842 κατάφερε να οργανώσει μία συναυλία έργων του στη Βιέννη που απέσπασε μία πρώτη αναγνώριση από τον διεθνή μουσικό κόσμο, την οποία όμως δεν μπόρεσε να εκμεταλλευτεί πίσω στην πατρίδα του, ούτε και στη Βιέννη, στην οποία επέστρεψε την τριετία 1846-9. Και αφού πάλι δεν μπόρεσε να βρει μια θέση στα μουσικά πράγματα της Σουηδίας, τη δεκαετία του 1850 εργάστηκε στη βιομηχανία ως διευθυντής εργοστασίων, αφήνοντας τη σύνθεση για τον ελεύθερο χρόνο του. Τελικά κατάφερε με μεγάλο κόπο να διοριστεί καθηγητής σύνθεσης στο Ωδείο της Στοκχόλμης το 1867, έναν χρόνο πριν τον θάνατό του.
Λεγόταν ότι ο Μπέρβαλντ είχε τη συνήθεια να αφήνει τις συνθέσεις του αφού ολοκληρώνονταν να “ωριμάζουν” στο γραφείο του ενίοτε και για πολλά χρόνια. Η τρίτη συμφωνία πάντως έμελλε να περιμένει πολύ για να ακουστεί. Το χειρόγραφο έχει χρονολογία 1845, αλλά έλαβε την πρώτη παγκόσμια εκτέλεση μόλις το 1905 στη Στοκχόλμη, σε διεύθυνση του Tor Aulin.
Ακόμα και τότε – όπως και τώρα συμβαίνει – η ακρόαση του έργου θα έπρεπε να έκανε ιδιαίτερη εντύπωση στους ακροατές. Ο τίτλος Παράδοξη δεν είναι τυχαίος αφού από την πρώτη στιγμή ακροατής εντυπωσιάζεται από το πώς ένα μικρό συγκεκομμένο μοτίβο έρχεται και επανέρχεται χτίζοντας πάνω σε αυτό ολόκληρο το πρώτο μέρος, που φέρει τη σπάνια ένδειξη Allegrofuocoso (με φωτιά) και μεταπηδά εύκολα από τον λεπταίσθητο λυρισμό σε ορμητικά ξεσπάσματα ενθουσιασμού. Μέσα στο αργό δεύτερο μέρος κρύβεται ένα ζωηρό σκέρτσο, άλλη μία καινοτομία που ουσιαστικά κανείς δεν έκανε πριν αλλά μάλλον ούτε και μετά από αυτόν. Το τρίτο μέρος, σε αντίθεση με ό,τι θα περίμενε κανείς για μία συμφωνία σε ντο μείζονα ξεκινά σε ντο ελάσσονα, κάτι που δίνει ένα πολύ ιδιαίτερο αρμονικό χρώμα στο μέρος, που τρέχει στους γρήγορους ρυθμούς του presto. Η ενορχήστρωση είναι επίσης καταπληκτική, και συνολικά το έργο είναι ένα αριστούργημα από κάθε άποψη.
Μολονότι ακόμα και σήμερα το όνομα του Franz Berwald δεν είναι το πιο οικείο ανάμεσα στους φιλόμουσους, αρκετά από τα έργα του έχουν ηχογραφηθεί και αγαπιούνται από τους πιο τολμηρούς που τον ανακαλύπτουν. Δεδομένης της σπανιότητας των ζωντανών εκτελέσεων, η ευκαιρία να ακούσει κανείς ζωντανά την εκπληκτική αυτή συμφωνία είναι αρκετά σπάνια, και συνήθως singulière – πλέον όχι ως παράδοξη, αλλά ως μοναδική.
Μπορείτε να ακούσετε το έργο εδώ. Κλασική παραμένει η μονοφωνική ηχογράφηση από τον Igor Markevitch και τη Φιλαρμονική του Βερολίνου το 1956, μαζί με την 4η (διαθέσιμη στο εμπόριο). Βιογραφία και βιβλιογραφία για τον συνθέτη με δωρεάν πρόσβαση στα εκδομένα έργα του θα βρείτε εδώ: Swedish Musical Heritage – Franz Berwald
Περισσότερα για την συναυλία της Φιλαρμόνιας Ορχήστρα Αθηνών στο Ωδείο Αθηνών: