Το 2022 η Συμφωνική Ορχήστρα του Μπιλμπάο στην Ισπανία γιόρτασε τα 100 χρόνια από τη δημιουργία της. Στις 8/3/1922 η ορχήστρα εμφανίστηκε για πρώτη φορά στο κοινό, υπό τη διεύθυνση του Βέλγου μαέστρου – γνωστού στην Ελλάδα – Armand Marsick. Κατά τη διάρκεια αυτών των εκατό χρόνων, και φυσικά κατόπιν, η ορχήστρα εμφανίζεται τακτικά στην πόλη της και στο εξωτερικό. Έδρα της από το 1999 είναι το Βασκικό Παλάτι της Μουσικής, πρώην ναυπηγείο που μετατράπηκε σε πολυχώρο με έξι αίθουσες συναυλιών και πολλούς μικρότερους συνεδριακούς χώρους. Ιδιοκτήτες και των δύο πολιτιστικών οργανισμών είναι η Περιφέρεια της Bizkaia, μία από τις τρεις της Χώρας των Βάσκων στη βόρεια Ισπανία.
Εδώ και έναν περίπου χρόνο η ορχήστρα αντιμετωπίζει κάποια προβλήματα, μεταξύ άλλων είναι χωρίς καλλιτεχνικό διευθυντή μετά τη λήξη της θητείας του προηγούμενου από το καλοκαίρι του 2024, ενώ την περσινή σεζόν οι μουσικοί έκαναν κάποιες απεργίες καθώς υπήρχαν πρακτικές διαφωνίες -μη οικονομικής φύσης- με τη διοίκηση. Ο προγραμματισμός όμως συνεχίζεται και η ορχήστρα παρουσιάζει τρεις όπερες και 12-14 συναυλίες ανά σεζόν. Μαζί της εμφανίζονται σημαντικοί σολίστες τα τελευταία χρόνια, όπως Emannuel Pahud (φλάουτο), Frank-Peter Zimmermann, Σεργκέι Χατσατρυάν, Αλένα Μπάεβα, Bomsori, Σεργκέι Ντογκάντιν (βιολί), Johannes Moser, Julia Ηagen, Asier Polo (τσέλο), Garrick Ohlsson, Alexandre Kantorow, Wayne Marshall, Nobuyuki Tsuji, Juan Floristán, Jan Lisiecki, Βαντίμ Χολοντένκο, οι αδελφοί Jussen (πιάνο). Παρότι όμως, το Μπιλμπάο είναι η μεγαλύτερη πόλη της Χώρας των Βάσκων, είναι μόλις η δέκατη σε πληθυσμό πόλη της Ισπανίας. Οπότε, στους μαέστρους δεν υπάρχει η ίδια τύχη, αν εξαιρέσει κανείς μια σχετικά πρόσφατη επίσκεψη του Leonard Slatkin και του νεότερου -ταχύτατα ανερχόμενου- Tarmo Peltokoski.
Έτσι, η επίσκεψη – πάντα σε δύο συναυλίες (Πέμπτη και Παρασκευή 6 και 7/11 εν προκειμένω) – του Βασίλυ Πετρένκο, ήταν μια σπάνια ευκαιρία να παρακολουθήσει κάποιος αυτή την πολύ καλή ορχήστρα με έναν εξαίρετο μαέστρο. Στο πρόγραμμα, η έβδομη συμφωνία του Ντιμίτρι Σοστακόβιτς, αφιερωμένη στην πόλη του Λένινγκραντ, που βρισκόταν υπό την πολιορκία των Γερμανών για 900 σχεδόν μέρες από το 1941 ως το 1944. Το έντυπο συνόδευε ένα συγκινητικό δίγλωσσο κείμενο της Βάσκας συγγραφέως Karmele Jaio σε τέσσερα μέρη: ένα για κάθε μέρος της συμφωνίας. Η ίδια μάλιστα, διάβασε στο κοινό αυτά τα κείμενα (εναλλάξ σε βασκικά και ισπανικά) πριν την έναρξή της.
Σταχυολογώ κάποια σημεία του κειμένου: «Ακούω λέξεις όπως ελευθερία, ήρωες, έθνος, υπερηφάνια, θρίαμβος. Και θυμάμαι αυτό που έλεγε η γιαγιά μου. Έλεγε ότι τα μεγάλα λόγια είναι πολύ φθηνά. Που χρησιμοποιούνται με μεγάλη ευθυμία και ότι θα έπρεπε να πληρώνεις για να χρησιμοποιήσεις κάποια από αυτά, τουλάχιστον 5 πεσέτες για κάθε μία λέξη.» «Δεν υπάρχουν μεγάλες λέξεις για όλα αυτά που χτίζουν αυτά που οι πόλεμοι καταστρέφουν. Δεν υπάρχουν μεγάλες συμφωνίες που να υμνούν τον ηρωισμό εκείνων που φροντίζουν, που περιποιούνται, που ταΐζουν ένα μωρό.» «Οι πόλεμοι είναι επίσης η εξορία, να πρέπει να φύγεις τρέχοντας από το σπίτι σου, από τη χώρα σου, συχνά χωρίς να γυρίσεις ποτέ». «Η νεαρή Olga Kvade, που ήταν ανάμεσα στους ακροατές εκείνης της συναυλίας στο Λένινγκραντ [9/8/1942] διηγήθηκε πολλά χρόνια αργότερα: “Το μοναδικό που φοβόμασταν ήταν ότι οι Γερμανοί θα άρχιζαν τον βομβαρδισμό. Σκεφτόμουν, “Θεέ μου, άσε μας να ακούσουμε τη συναυλία ως το τέλος.”». «Είναι ένα καλό παράδειγμα της χρησιμότητας του φαινομενικά άχρηστου. Της αξίας της μουσικής, της τέχνης, της λογοτεχνίας, όταν ο κόσμος καταρρέει. Όπως συμβαίνει σήμερα σε πολλά μέρη του πλανήτη.»
Κατόπιν βγήκε ένας ψηλός, αδύνατος μαέστρος στη σκηνή. Λιτός, απέριττος, σπαρτιάτικος σε όλα του θα έλεγε κανείς. Με ελάχιστες κινήσεις, «δούλεψε» μια μεγάλη ορχήστρα (με διανομή16-14-12-10-8 στα έγχορδα),* κάνοντας το απολύτως απαραίτητο, χωρίς ούτε μισή κίνηση περιττή. Δεν χόρεψε, δεν ξιφομάχησε, δε φάνηκε καν να ιδρώνει. Διηύθηνε μια ορχήστρα ωσάν να ήταν το πιο φυσικό πράγμα στον κόσμο.
Από την είσοδο του ταμπούρου στο οστινάτο του πρώτου μέρους -ίσα που ακούστηκαν τα πρώτα 4 μέτρα- με το διάσημο θέμα της «εισβολής» να αλλάζει ομάδες οργάνων, στο σόλο του μπάσου κλαρινέτου στο δεύτερο μέρος (συνοδεία των φλάουτων και των αρπών), στην «τόση-όση» μπρασίλα^ στο 4ο -κυρίως- μέρος, όλα λειτούργησαν εξαιρετικά: οι δυναμικές από το απόλυτο niente ως το εκκωφαντικό τριπλό φόρτε με τα χάλκινα, ο συγχρονισμός, η συνεργασία μεταξύ των ομάδων. Φάνηκε δε, από το ποδοκρότημα των μουσικών στο τέλος, πως τον λάτρεψαν.
Ακόμα και το κοινό, που ως νοτιοευρωπαϊκό συχνά χειροκροτεί ανάμεσα στα μέρη μιας συμφωνίας ή ενός κοντσέρτου, ήταν προσεκτικό σε αυτή την περίπτωση. Αντάμειψε, βεβαίως, πλουσιοπάροχα την ορχήστρα της πόλης του και τον μαέστρο, βγάζοντάς τον 4-5 φορές για υπόκλιση. Φάνηκε πως και αυτός το χάρηκε ιδιαίτερα: σήκωσε ξεχωριστές ομάδες οργάνων και σολίστες παραπάνω από μία φορά όπως είθισται. Εν κατακλείδι, ήταν μια εντυπωσιακή συναυλία, με σωστή επιλογή όλων των επιμέρους παραγόντων: μαέστρος, πρόγραμμα, περιτύλιγμα.
* Οι αριθμοί αναφέρονται αντίστοιχα στην ομάδα των πρώτων βιολιών (16), των δεύτερων (14), στις βιόλες (12), τα τσέλα (10) και τα κοντραμπάσα (8).
^ Η μπρασίλα στη μουσική αργκό αναφέρεται στην ένταση και τον όγκο που μπορούν να δώσουν στην ορχήστρα τα χάλκινα πνευστά όργανα.
Ακούστε:
ο Βασίλυ Πετρένκο διευθύνει την 7η Συμφωνία του Σοστακόβιτς (ηχογράφηση στούντιο)
1o μέρος | 2ο μέρος | 3ο μέρος | 4o μέρος