“Υπάρχει κάτι που συνδέει τον Debussy περισσότερο με τον Bach παρά με εμάς.”
(N. Piovani)
O Debussy, που θεωρείται ένας από τους πρώτους μοντέρνους συνθέτες, γεννήθηκε το 1862. Η πρώτη καταγραφή ήχου έγινε το 1860 και ήταν ένα απόσπασμα από το τραγουδάκι “Au Clair de la Lune” που όμως μπόρεσε να παιχτεί το 2008! Το 1877 ο Edison εφηύρε τον κυλινδρικό φωνόγραφο και η πρώτη ηχογράφηση που ακούστηκε κανονικά έγινε το 1888.
Έτσι αυτό που λέει ο Piovani δεν είναι απολύτως ακριβές αλλά έχει μεγάλη δόση αλήθειας καθώς όλες αυτές οι τεχνολογικές εξελίξεις βρίσκονται ακόμα σε πειραματικό στάδιο. Το 1888 με την εφεύρεση του γραμμοφώνου και του δίσκου η μουσική αρχίζει να γίνεται προϊόν διασκέδασης εμπορικά εκμεταλλεύσιμο. Σε αυτή τη φάση οι μουσικοί παίζουν μπροστά σε ένα χωνί που απλώς συλλέγει τον ήχο. Ηχογραφήσεις με δυνατότητες ξεκινούν το 1925 με την εισαγωγή των μικροφώνων και των ενισχυτών. Ο Debussy είχε πεθάνει το 1918 ζώντας και δημιουργώντας μέσα σε αυτή τη μεταβατική περίοδο.
Οι τεχνολογικές βελτιώσεις και αλλαγές στα όργανα έπαιζαν πάντα ρόλο στη εξέλιξη της μουσικής, στη σχέση της με το κοινό, στο γράψιμο και στην εκτέλεση. Ένα καλό παράδειγμα είναι η μετάβαση από το τσέμπαλο στο πιάνο, το όργανο που επιτέλους έδωσε τη δυνατότητα στα πλήκτρα να αποκτήσουν δυναμικές. (Από εκεί και το αρχικό όνομα forte-piano.) Άλλο παράδειγμα είναι τα διάφορα επιπλέον κλειδιά στα πνευστά όργανα που διόρθωναν τα φάλτσα σε πολλές νότες και μεγάλωναν την έκταση. Χτίζονται επίσης ειδικές αίθουσες συναυλιών και θέατρα με καλύτερη ακουστική.
Όλα αυτά όμως δεν είναι τίποτα μπροστά στις δυνατότητες που δίνει η αναπαραγωγή του ήχου. Εδώ αλλάζουν τα πάντα! Οι δυνατότητες διάδοσης πολλαπλασιάζονται αρχικά μέσω του ραδιοφώνου. Νέοι τρόποι ακρόασης ξεκινούν και σύντομα εμφανίζονται νέα είδη μουσικής βασισμένα στην ύπαρξη του δίσκου. Για πολλά χρόνια το 45αράκι ήταν το βασικό μέσο με το οποίο η νεολαία άκουγε και αγόραζε μια δική της μουσική. Όμως από την άλλη χάθηκε η μοναδικότητα της στιγμής της ζωντανής εκτέλεσης. Τώρα έχουμε τη δυνατότητα να ακούσουμε κάτι ξανά και ξανά, κάνοντας και συγκρίσεις ανάμεσα σε διαφορετικές εκτελέσεις. Σήμερα, έναν αιώνα και κάτι αργότερα, η ηχογραφημένη μουσική είναι πανταχού παρούσα και δεν μπορούμε να φανταστούμε ένα κόσμο χωρίς αυτήν.
Τί σημαίνουν όλα αυτά; Ο Aaron Copland έχει γράψει ότι σήμερα “όλοι έχουν την ευκαιρία να μην καταλάβουν τη μουσική” (everybody has the chance not to understand music). Εξαιρετικά σωστή παρατήρηση! H ευκολία της πρόσβασης -η αφαίρεση του στοιχείου της μοναδικότητας και του φευγαλέου – υποβιβάζει κάπως το αντικείμενο και δημιουργεί τις συνθήκες για ένα επιφανειακό άκουσμα μειωμένης προσοχής. Πολλοί ακούνε πλέον μόνον έτσι. Και επειδή όπου υπάρχει ζήτηση η προσφορά ακολουθεί και καλύπτει το κενό, στις μέρες μας φύτρωσαν ένα σωρό είδη που υπηρετούν αυτή την ανάγκη: muzak, elevator music, μουσική που συνοδεύει τα ψώνια μας στο supermarket. H τελευταία έχει και μια επιπλέον λειτουργία. Κάνει πιο εύκολες τις αγορές χωρίς πολλή σκέψη…
Πάντα η δράση δημιουργεί αντίδραση. Έτσι από το ’60 και μετά βλέπουμε να κυκλοφορούν πολλά βιβλία και ανάλογα προγράμματα στην τηλεόραση ή το ραδιόφωνο που στόχο έχουν να εξηγήσουν, να αναλύσουν και να εκλαϊκεύσουν διάφορα μουσικά είδη. Στον τομέα αυτό έχει κάνει πολλή δουλειά ο πάντα υπερδραστήριος Leonard Bernstein. Όποιοι έχουν διάθεση και χρόνο μπορούν να διαβάσουν το ογκώδες αλλά πολύ καλό βιβλίο του “The Unanswered Question” που είναι οι έξι διαλέξεις που έδωσε το 1973 στο Harvard. Οι διαλέξεις βρίσκονται εύκολα -που αλλού;- στο YouTube.
Επεξηγηματικά προγράμματα εξακολουθούν να υπάρχουν στο ραδιόφωνο (3ο Πρόγραμμα) καθώς και στην Τηλεόραση. Όμως το “νέο σύνορο” με τις τεράστιες δυνατότητες είναι νομίζω το YouTube. Αρκεί ένα πρόχειρο ψάξιμο με ονόματα συνθετών και λέξεις-κλειδιά όπως “εκπαίδευση” ή “education” για να παρουσιαστεί κάποιoς σχετικός σύνδεσμος (link). Από εκεί και πέρα ανάλογα με τις επιλογές μας ο αλγόριθμος θα αναλάβει δράση…
Καλή συνέχεια!
Θα συνεχίσουμε στο επόμενο…