Η ώρα είναι επτά το πρωί. Μέσα στον μπαρόκ Καθεδρικό Ναό του Αγίου Στεφάνου, στην καρδιά της βαυαρικής πόλης Passau, η απόλυτη σιωπή μοιάζει σχεδόν στερεή. Το φως της αυγής μόλις που αρχίζει να διαπερνά τα βιτρό. Για τους περισσότερους, αυτός είναι ένας χώρος λατρείας και αρχιτεκτονικού δέους. Για τον Orgelbauer, τον κατασκευαστή και συντηρητή εκκλησιαστικών οργάνων, είναι το γραφείο του. Ένα γραφείο που εκτείνεται σε ύψος πολλών μέτρων, κρυμμένο πίσω από σκαλωσιές, λαβυρίνθους από καλώδια και χιλιάδες μεταλλικούς και ξύλινους σωλήνες.
© Μαρία-Άννα Ακρίδα
Η ζωή αυτού του τεχνικού είναι μια ιδιότυπη, σχεδόν ασκητική καθημερινότητα. Συχνά, οι πιο κρίσιμες εργασίες, όπως το κούρδισμα, απαιτούν να δουλεύει κανείς για ατέλειωτες ώρες μέσα στην απόλυτη μοναξιά ενός άδειου καθεδρικού ναού, πολλές φορές βαθιά μέσα στη νύχτα, όταν η πόλη κοιμάται. Εκεί, ανάμεσα στις σκιές των θόλων, ο Orgelbauer γίνεται ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στη βαριά χειρωνακτική εργασία και την υψηλή τέχνη. Πρέπει να διαθέτει ευλαβική υπομονή για να ελέγξει χιλιάδες μικροσκοπικά εξαρτήματα, τη γνώση ενός έμπειρου ξυλουργού και μεταλλουργού, αλλά και το απόλυτο αυτί ενός μουσικού. Είναι ένας άνθρωπος που ζει στην αφάνεια, κρυμμένος στα «σωθικά» του οργάνου, κουβαλώντας όμως την τεράστια ευθύνη για το τελικό ηχητικό αποτέλεσμα του οργάνου. Από τον πιο μεγάλο αυλό, ύψους δέκα μέτρων έως και τον πιο μικροσκοπικό, όλοι ελέγχονται με προσοχή ένας ένας.
Το να γράψει κανείς για το εκκλησιαστικό όργανο του Passau είναι σαν να προσπαθεί να περιγράψει έναν ζωντανό μυθικό γίγαντα. Όταν ολοκληρωθεί η ανακαίνισή του θα βαστά τον τίτλο του μεγαλύτερου εκκλησιαστικού οργάνου σε καθεδρικό ναό στον κόσμο. Για να συλλάβει ο νους το μέγεθος, αρκεί μια σύγκριση με τα ελληνικά δεδομένα: το μεγαλύτερο στην Ελλάδα, το επιβλητικό εκκλησιαστικό όργανο στην «Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης» του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, το οποίο μας προκαλεί δέος με τους 6.082 αυλούς του και τα 76 ρεζίστρα, είναι σχεδόν… το ένα τέταρτο του γερμανικού θηρίου. Αν και διαφορετικά σε μέγεθος, τα δύο αυτά όργανα μοιράζονται τον τίτλο του μεγαλύτερου οργάνου στη χώρα τους και είναι και τα δύο κατασκευασμένα από τη γερμανική εταιρεία «Klais Orgelbau».
Πώς να είναι άραγε η διαδικασία σχεδιασμού και κατασκευής ενός εκκλησιαστικού οργάνου; Τι χρειάζεται να λάβουν υπόψιν οι Orgelbauer σχετικά με τον χώρο, την ακουστική και τα υλικά; Μίλησα με τους ανθρώπους της «Klais» για να μας λύσουν όλες αυτές τις ενδιαφέρουσες απορίες:
Ο χώρος στον οποίο θα τοποθετηθεί το όργανο είναι το πιο σημαντικό κριτήριο για τον σχεδιασμό του. Τα όργανα που προορίζονται για καθεδρικό ναό έχουν σημαντικές διαφορές από αυτά που θα παραμείνουν σε αίθουσες συναυλιών. Αυτά των καθεδρικών συνήθως χρειάζεται να ακολουθούν την αισθητική, την ιστορία και την ακουστική του χώρου για να “ταιριάζουν” με το τοπίο. Χρειάζεται επίσης να ληφθεί υπόψιν η αντήχηση των ναών, σε αντίθεση με την πιο ελεγχόμενη και “ξερή” ακουστική μιας συναυλιακής αίθουσας.
Πέρα από την ακουστική, τεράστιο ρόλο παίζει και η επιλογή των υλικών, καθώς κάθε αυλός κρύβει πίσω του μια λεπτή επιστήμη. Για να παραχθούν τα διαφορετικά ηχοχρώματα, οι Orgelbauer χρησιμοποιούν ειδικά κράματα κασσίτερου και μολύβδου για τους μεταλλικούς αυλούς, αλλά και εκλεκτά ξύλα,όπως αχλαδιά, βελανιδιά ή έλατο, για τις χαμηλότερες, πιο ζεστές συχνότητες.
© Μαρία-Άννα Ακρίδα
Όλη αυτή η ποικιλία υλικών και ήχων απογειώνεται στην περίπτωση του Passau. Μετά τη ριζική ανακαίνισή του, το όργανο θα αποτελείται από 11.587 αυλούς και174 ρεζίστρα μόνο στο κύριο εκκλησιαστικό όργανο, του οποίου η μπαρόκ πρόσοψη του 1731 δεσπόζει στο πίσω μέρος του καθεδρικού ναού. Όταν το εσωτερικό του οργάνου ανακαινίστηκε το 1928, αυτό το ύστερο-ρομαντικό «θηρίο» κατείχε για ένα σύντομο διάστημα τον τίτλο του μεγαλύτερου εκκλησιαστικού οργάνου σε ολόκληρο τον κόσμο. Μαζί με τα άλλα πέντε όργανα που βρίσκονται διάσπαρτα, αριστερά και δεξιά στο πίσω μέρος, δίπλα στο ιερό και στα πλάγια υπερώα, η συνολική αρχιτεκτονική του καθηλώνει.
Η πιο μαγική, όμως, λεπτομέρεια κρύβεται στο έκτο και τελευταίο όργανο: το λεγόμενο Fernorgel (απομακρυσμένο όργανο), το οποίο είναι κρυμμένο μέσα στο επιβλητικό ταβάνι του καθεδρικού. Ο ήχος του διαχέεται στο χώρο μέσα από μια κρυφή τρύπα στην οροφή, κάνοντας τον ακροατή να νιώθει ότι η μουσική κατεβαίνει απευθείας από τον ουρανό. Ένα εγχείρημα που απαιτεί χειρουργικό συντονισμό από τους Orgelbauer λόγω της απόστασης που πρέπει να διανύσει ο ήχος.
Συνολικά, οι αυλοί του ανανεωμένου κολοσσού θα ανέρχονται σε πάνω από 22.536 αυλούς και 276 ρετζίστρα, τα οποία θα μπορούν να ελεγχθούν από μία και μόνο κονσόλα. Την ολοκλήρωση της ανακατασκευής του αναμένουμε το καλοκαίρι του 2027, όπου σίγουρα θα πραγματοποιηθεί μία συναυλία αντίστοιχου βεληνεκούς, όπως ακριβώς αξίζει σε ένα τέτοιο μνημείο της παγκόσμιας μουσικής κληρονομιάς.
Μέχρι να ακουστεί η πρώτη επίσημη νότα, η αόρατη δουλειά των κατασκευαστών συνεχίζεται μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, μέσα στη σιωπή του ναού. Χάρη στη δική τους χειρουργική ακρίβεια και υπομονή, αυτός ο ιστορικός κολοσσός δεν είναι απλώς ένα μνημείο του παρελθόντος, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που αναπνέει ξανά. Οι άνθρωποι πίσω από τους γίγαντες ολοκληρώνουν το έργο τους και το μόνο που μένει πλέον, είναι να αφήσουμε τη μουσική να μιλήσει.
