Έχουμε συνηθίσει να τον βλέπουμε ως τον αδιαφιλονίκητο πατριάρχη της δυτικής μουσικής. Στη Λειψία, ωστόσο, ο Johann Sebastian Bach πέρασε είκοσι επτά χρόνια ως δημοτικός υπάλληλος σε διαρκή τριβή με τους προϊσταμένους του. Με αφετηρία την καντάτα με την οποία συστήθηκε στην πόλη, τη B.W.V. 75 (Die Elenden sollen essen), γραμμένη για την Πρώτη Κυριακή μετά την Αγία Τριάδα, ας φωτίσουμε την πιο άγνωστη και ανθρώπινη πλευρά του.

«Ας αρκεστούμε στον… μέτριο»
Όταν η θέση του Thomaskantor χήρεψε το 1722, το βλέμμα της Λειψίας στράφηκε αμέσως στον Georg Philipp Telemann, τον πιο περιζήτητο Γερμανό μουσικό της εποχής. Εκείνος, όμως, χρησιμοποίησε την πρόταση ως μοχλό πίεσης για να πάρει αύξηση στο Αμβούργο, και τελικά αρνήθηκε. Ο δεύτερος, ο Christoph Graupner, δεν κατάφερε να πάρει άδεια από τον ηγεμόνα του στο Darmstadt και κάπως έτσι η θέση κατέληξε στον Bach, τότε Kapellmeister στην αυλή του Köthen.
Στα πρακτικά του δημοτικού συμβουλίου της 9ης Απριλίου 1723 καταγράφεται η δήλωση του συμβούλου Abraham Christoph Platz: εφόσον δεν μπορούσαν να έχουν τον καλύτερο, θα έπρεπε να αρκεστούν σε κάποιον «μέτριο». Στην ψηφοφορία, μάλιστα, ένας άλλος σύμβουλος έσπευσε να υπενθυμίσει ότι ο νέος Kantor δεν έπρεπε να γράφει «θεατρική» μουσική.
Ούτε ο ίδιος ο Bach, βέβαια, πετούσε από τη χαρά του. Όπως θα εξομολογούνταν χρόνια αργότερα, του φαινόταν απρεπές να υποβιβαστεί από Kapellmeister σε σχολικό Kantor, γι’ αυτό και επί τρεις μήνες δίσταζε να αποφασίσει αν θα αποδεχόταν τελικά την πρόταση. Προκειμένου να αναλάβει τη θέση, δεσμεύτηκε να διδάσκει λατινικά ή να πληρώνει από την τσέπη του κάποιον αντικαταστάτη. Επέλεξε, φυσικά, το δεύτερο.
Ανάμεσα στη Δρέσδη και τη Λειψία
Πώς, όμως, η πρόσληψη ενός μουσικού έγινε πολιτικό ζήτημα πρώτης γραμμής; Για να το καταλάβουμε, πρέπει να στραφούμε στη Σαξονία του 1723. Στον εκλεκτορικό θρόνο βρισκόταν ο Φρειδερίκος Αύγουστος Α΄, ο επονομαζόμενος και «Ισχυρός», που είχε ασπαστεί τον καθολικισμό προκειμένου να στεφθεί βασιλιάς της Πολωνίας (ως Αύγουστος Β΄). Από την αυλή του στη Δρέσδη προσπαθούσε να συγκεντρώσει την εξουσία στα χέρια του, κατά το πρότυπο του Λουδοβίκου ΙΔ΄. Το 1733 τον διαδέχθηκε ο γιος του, Φρειδερίκος Αύγουστος Β΄ (Αύγουστος Γ΄ της Πολωνίας), που συνέχισε την ίδια πολιτική. Απέναντί του ορθώνονταν οι Τάξεις (Stände). Με τον όρο αυτό δεν εννοούμε κοινωνικές τάξεις με τη σημερινή έννοια, αλλά προνομιούχες κοινωνικές ομάδες (κυρίως τους ευγενείς γαιοκτήμονες και τις πόλεις), που εκπροσωπούνταν στη συνέλευση της Σαξονίας (Landtag). Ήταν κάτι ανάλογο με τις Τάξεις της Γαλλίας κατά τις δεκαετίες πριν από τη Γαλλική Επανάσταση.
Η ρήξη διαπερνούσε και το ίδιο το δημοτικό συμβούλιο της Λειψίας, που το έλεγχαν λίγες και ισχυρές οικογένειες. Όπως έχει δείξει ο μουσικολόγος Ulrich Siegele, εκεί αντιμάχονταν δύο παρατάξεις, και η διαφωνία τους συνοψιζόταν σε ένα δίλημμα: Kapellmeister ή Kantor; Ο Kapellmeister ήταν ο αυλικός αρχιμουσικός, που διηύθυνε επαγγελματίες μουσικούς για το κύρος του ηγεμόνα. Ο Kantor ήταν δημοτικός λειτουργός, δάσκαλος επιφορτισμένος με την εκκλησιαστική μουσική, τα λατινικά και την κατήχηση των μαθητών.
Η πρώτη παράταξη, με νομικούς, αξιωματούχους και κατόχους αυλικών τίτλων, έβλεπε προς τη Δρέσδη. Οραματιζόταν τη Λειψία ως μια μικρή, λαμπερή πρωτεύουσα, όπου η μουσική θα λειτουργούσε ως βιτρίνα στις εμποροπανηγύρεις και τις υψηλές επισκέψεις. Ζητούσε, λοιπόν, έναν μουσικό με όνομα και «αυλικό» αέρα: έναν Kapellmeister που δεν θα αναλωνόταν στη διδασκαλία των λατινικών.
Στον αντίποδα, η δεύτερη παράταξη, πιστή στις παραδόσεις των Τάξεων, ήθελε έναν συντηρητικό Kantor. Στα μάτια της, ένας φιλόδοξος καλλιτέχνης με «θεατρικές» βλέψεις ήταν περιττό έξοδο, πηγή απειθαρχίας και, κυρίως, μέσο επιρροής της Δρέσδης στα δημοτικά πράγματα.
Ο Bach ήταν, επί της ουσίας, ο εκλεκτός της πρώτης παράταξης, με ένθερμο υποστηρικτή τον δήμαρχο Gottfried Lange, νομικό με προϋπηρεσία στην αυλή. Η συντηρητική πλευρά δεν τον αποδέχτηκε ποτέ πραγματικά, και η μεταχείρισή του εξαρτιόταν από τις εκάστοτε ισορροπίες στο συμβούλιο. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι, όταν οι σχέσεις του με τη Λειψία δυσκόλεψαν, αναζήτησε στήριξη στη Δρέσδη.

Η πρώτη εντύπωση: B.W.V. 75
Ο Bach γνώριζε καλά ότι δεν ήταν η πρώτη επιλογή της Λειψίας και ότι μέρος του συμβουλίου τον αντιμετώπιζε με καχυποψία. Η πρώτη του εμφάνιση ως Kantor ήταν, επομένως, κάτι περισσότερο από μια συνηθισμένη λειτουργία: ήταν η ευκαιρία του να δείξει στην πόλη ποιον είχε προσλάβει.
Στις 30 Μαΐου 1723, οκτώ ημέρες μετά την άφιξή του, παρουσίασε στη Nikolaikirche την καντάτα Die Elenden sollen essen («Οι πένητες φάγονται»). Δεν ήταν έργο της στιγμής: όπως μαρτυρά η προέλευση του χαρτιού του πρωτοτύπου, η παρτιτούρα είχε πιθανότατα γραφτεί στο Köthen, πριν ακόμη ο Bach μετακομίσει στη Λειψία. Ο Bach είχε προετοιμάσει με προσοχή το πρώτο του βήμα και επέλεξε να εμφανιστεί με ένα έργο ασυνήθιστα μεγάλο και φιλόδοξο για μια κυριακάτικη λειτουργία, τόσο εκτενές που μοιράστηκε σε δύο μέρη, ένα πριν και ένα μετά το κήρυγμα.
Το μήνυμα ήταν σαφές. Ο νέος Kantor δεν σκόπευε να περιοριστεί στον ρόλο του σχολικού δασκάλου που κάποιοι είχαν στο μυαλό τους. Ερχόταν ως μουσικός πρώτης γραμμής, με φιλοδοξίες που ξεπερνούσαν τα όρια της θέσης του. Και φαίνεται ότι πέτυχε τον στόχο του: ο χρονογράφος της εποχής σημειώνει ότι η πρώτη του μουσική έτυχε γενικής επιδοκιμασίας. Ο μήνας του μέλιτος, ωστόσο, έμελλε να είναι σύντομος.
Ένας μισθός που εξαρτιόταν από τις κηδείες
Ο βασικός μισθός του Thomaskantor άγγιζε τα 100 τάλιρα τον χρόνο. Το εισόδημά του εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τις αμοιβές που λάμβανε για τους γάμους και, κυρίως, για τις κηδείες. Το 1730, σε επιστολή προς τον παιδικό του φίλο Georg Erdmann στο Danzig, ο Bach παραπονιόταν ότι, όταν στην πόλη έπνεε «υγιεινός αέρας», τα έσοδά του μειώνονταν αισθητά· την προηγούμενη χρονιά, εξαιτίας των λιγότερων κηδειών, είχε χάσει πάνω από 100 τάλιρα.
Στο ίδιο γράμμα περιέγραφε τους προϊσταμένους του ως ανθρώπους ιδιόρρυθμους και αδιάφορους για τη μουσική, και παρακαλούσε τον φίλο του να του βρει θέση κάπου αλλού. Μόλις επτά χρόνια μετά την άφιξή του, ο Kantor αναζητούσε ήδη άλλη θέση.
Η διαμάχη με το Πανεπιστήμιο
Κατά την παράδοση, ο Kantor διηύθυνε και τη μουσική στις επίσημες τελετές του Πανεπιστημίου της Λειψίας. Λίγο πριν αναλάβει ο Bach, όμως, το Πανεπιστήμιο είχε δώσει τα καθήκοντα αυτά στον οργανίστα Johann Gottlieb Görner. Όταν του πρότειναν να μοιραστούν την αμοιβή, ο Bach αρνήθηκε και απευθύνθηκε το 1725, τρεις φορές μάλιστα, στον ίδιο τον Εκλέκτορα. Δικαιώθηκε μόνο εν μέρει.
Η διαμάχη αναζωπυρώθηκε το 1727, όταν ένας φοιτητής αριστοκρατικής καταγωγής ανέθεσε απευθείας στον Bach την πένθιμη ωδή για τον θάνατο της Εκλεκτόρισσας Christiane Eberhardine (B.W.V. 198). Ο Görner αντέδρασε έντονα και το Πανεπιστήμιο απαίτησε από τον Bach γραπτή δέσμευση ότι δεν θα ξαναδεχόταν τέτοια ανάθεση. Εκείνος αρνήθηκε κατηγορηματικά, και η ωδή εκτελέστηκε κανονικά, με τον ίδιο στο τσέμπαλο.
Δεκαεπτά χρήσιμοι, δεκαεπτά ανίκανοι
Πέρα από τα μουσικά του καθήκοντα, ο Kantor ήταν δάσκαλος στο οικοτροφείο της Thomasschule. Στο ίδιο κτίριο ζούσαν ο Bach με την οικογένειά του και περισσότεροι από πενήντα μαθητές. Με τη συνδρομή αυτών των μαθητών, ο Bach έπρεπε κάθε Κυριακή να καλύπτει τις μουσικές ανάγκες τεσσάρων ναών. Όπως έχει δείξει η έρευνα του Michael Maul (Bach-Archiv), το επίπεδο των μαθητών ήταν συχνά απογοητευτικό, ενώ λίγο πριν από τον διορισμό του Bach το συμβούλιο είχε αναθεωρήσει τον κανονισμό της σχολής εις βάρος των εσόδων του Kantor.
Τον Αύγουστο του 1730 ο Bach κατέθεσε ένα υπόμνημα, το περίφημο «Entwurff einer wohlbestallten Kirchen Music» (Σχέδιο για μια καλά οργανωμένη Εκκλησιαστική Μουσική). Η αξιολόγησή του για τους οικότροφους ήταν αυστηρή: δεκαεπτά «χρήσιμοι», είκοσι «όχι ακόμη ικανοί» και δεκαεπτά «ανίκανοι». Εξηγούσε ότι η σωστή εκτέλεση μιας καντάτας απαιτούσε τουλάχιστον τρεις, ιδανικά τέσσερις, τραγουδιστές ανά φωνή. Λίγες μέρες νωρίτερα το συμβούλιο τον είχε επιπλήξει για αδικαιολόγητες απουσίες, αποκαλώντας τον «αδιόρθωτο». Στο υπόμνημά του δεν πήρε ποτέ απάντηση.

Η υπόθεση των δύο Krause
Η σοβαρότερη διένεξη ξέσπασε το 1736 με τον νέο διευθυντή της σχολής, Johann August Ernesti. Λόγιος φιλόλογος και τέκνο του Διαφωτισμού, ο Ernesti έβλεπε τις πολύωρες πρόβες ως τροχοπέδη για την πνευματική καλλιέργεια των μαθητών. Οι σχέσεις τους, πάντως, είχαν υπάρξει κάποτε στενές: ο Ernesti είχε γίνει νονός σε παιδιά του Bach.
Αφορμή στάθηκε ένα πειθαρχικό επεισόδιο. Ο Krause, πρώτος πρεφέκτος της χορωδίας και αναπληρωτής του Kantor στη διεύθυνσή της, τιμώρησε υπερβολικά αυστηρά έναν μικρότερο μαθητή. Ο Ernesti τον απείλησε με δημόσιο ξυλοδαρμό, και ο νεαρός το έσκασε από το οικοτροφείο. Στη θέση του ο διευθυντής έβαλε αυθαίρετα άλλον μαθητή, που έτυχε να λέγεται επίσης Krause. Ο Bach τον έκρινε μουσικά ανεπαρκή και, μπροστά στο πείσμα του Ernesti, τον έδιωξε δημοσίως από τη χορωδία εν ώρα λειτουργίας.
Στην αναφορά του προς το συμβούλιο, ο Bach υπογράμμιζε ότι οι καντάτες που εκτελούνταν ήταν κυρίως δικές του συνθέσεις, δυσκολότερες και πιο περίπλοκες από τα έργα του συνήθους ρεπερτορίου. Ακολούθησαν δύο χρόνια αλληλογραφίας με το συμβούλιο, το Consistorium και τον ίδιο τον Εκλέκτορα, χωρίς ποτέ να εκδοθεί οριστική απόφαση.
Η «αίτηση» που γέννησε ένα αριστούργημα
Βαθιά απογοητευμένος, ο Bach έστρεψε το βλέμμα του στη Δρέσδη. Το 1733 παρέδωσε στον νέο Εκλέκτορα ένα Kyrie και ένα Gloria, μαζί με αίτημα για αυλικό τίτλο και μια σύντομη αναφορά στις αδικίες που υφίστατο. Ο πολυπόθητος τίτλος του Hof-Compositeur ήρθε τρία χρόνια αργότερα. Από εκείνη τη μουσική «αίτηση» θα προέκυπτε ο κολοφώνας του έργου του: η Λειτουργία σε σι ελάσσονα (Messe in h-Moll).
Οι δυσκολίες τον συνόδευσαν ως το τέλος. Το 1749, με τον Bach ακόμα ζωντανό αλλά βαριά άρρωστο, ο Gottlob Harrer είχε ήδη δώσει δοκιμαστική συναυλία στη Λειψία, με συστατική επιστολή του πανίσχυρου υπουργού Heinrich von Brühl. Η διαδοχή είχε κανονιστεί πίσω από την πλάτη του. Όταν ο Bach πέθανε, τον Ιούλιο του 1750, στην εκλογή του διαδόχου του ειπώθηκε μια φράση που συμπυκνώνει όλη την πορεία του: το σχολείο χρειαζόταν «έναν Cantor, όχι έναν Capellmeister».
Τρεις προσεγγίσεις στη B.W.V. 75
Οι τρεις ηχογραφήσεις που ακολουθούν αντιπροσωπεύουν τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις στην ερμηνεία του Bach. Ενδεικτική είναι η διάρκεια: από τα σχεδόν 36 λεπτά του Rilling καταλήγουμε στα 30 του Suzuki.
- Helmuth Rilling (Hänssler, 1970/1983 · 35:42): Frankfurter Kantorei και Bach-Collegium Stuttgart, με σύγχρονα όργανα και μικτή χορωδία. Ο Rilling ήταν ο πρώτος που ηχογράφησε όλες τις εκκλησιαστικές καντάτες. Ήχος ογκώδης, άνετα τέμπι: ο Bach της παλαιάς γερμανικής σχολής.
- Gustav Leonhardt (Teldec, 1976–77 · 33:09): Knabenchor Hannover, Collegium Vocale Gent και Leonhardt-Consort, με όργανα εποχής, από τον ιστορικό κύκλο που μοιράστηκε με τον Nikolaus Harnoncourt. Η σοπράνο, χορωδιακή και σόλο, είναι παιδική φωνή, όπως συνηθιζόταν στην εποχή του Bach. Ακούστε την άρια «Ich nehme mein Leiden mit Freuden auf mich» και συγκρίνετέ τη με τις άλλες δύο εκδοχές.
- Masaaki Suzuki (BIS, 1998 · 30:34): Bach Collegium Japan, η ώριμη, κρυστάλλινη εκδοχή της ιστορικά τεκμηριωμένης ερμηνείας. Ο δίσκος τοποθετεί τη B.W.V. 75 δίπλα στις B.W.V. 22 και 23, τις καντάτες της «ακρόασης» του Bach για την θέση του Thomaskantor τον Φεβρουάριο του 1723. Έτσι, στον ίδιο δίσκο ακούμε τόσο την οντισιόν του όσο και το ξεκίνημα της θητείας του.

Αντί επιλόγου
Θα ήταν εύκολο να διαβάσει κανείς αυτή την ιστορία ως χρονικό μιας γραφειοκρατίας που δεν μπόρεσε να αντιληφθεί τη μεγαλοφυΐα που είχε απέναντί της. Η πραγματικότητα, ωστόσο, έχει περισσότερες αποχρώσεις. Ο Bach ήταν ανυποχώρητος, διεκδικητικός και συχνά δύσκολος, ενώ το συμβούλιο αναζητούσε απλώς έναν υπάλληλο για να κρατήσει ένα σχολείο σε λειτουργία, όχι έναν καλλιτέχνη με ηγεμονικές απαιτήσεις.
Μέσα σε αυτή ακριβώς την καθημερινή τριβή, όμως, γράφτηκαν τα Κατά Ιωάννην και Κατά Ματθαίον Πάθη, εκατοντάδες καντάτες και η Λειτουργία σε σι ελάσσονα. Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα ακούσετε το εναρκτήριο χορικό της B.W.V. 75, φέρτε στο μυαλό σας έναν τριανταοκτάχρονο μουσικό που πάσχιζε να εντυπωσιάσει ανθρώπους οι οποίοι, πίσω από την πλάτη του, τον είχαν ήδη αποκαλέσει «μέτριο».
Ευχαριστώ θερμά τον κ. Νικόλαο Μαλιάρα, καθηγητή του Τμήματος Μουσικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, για την πολύτιμη βοήθειά του στην απόδοση των γερμανικών όρων στην ελληνική γλώσσα.

