Αν η μουσική υπήρξε πάντοτε η γλώσσα με την οποία ο άνθρωπος υμνεί το θείο, σπάνιες είναι οι περιπτώσεις που ένας συνθέτης χρειάστηκε να δανείσει στον ουράνιο πλάστη τη δική του φωνή. Πώς ακούγεται όμως ο Θεός; Στο ορατόριο Παύλος, ο Φέλιξ Μέντελσον βρίσκει μια σχεδόν χωρίς προηγούμενο λύση: ο Ιησούς εκφράζεται μέσα από ένα φωνητικό κουαρτέτο που στον Δρόμο για τη Δαμασκό απευθύνει προς τον απηνή διώκτη των χριστιανών και μελλοντικό Απόστολο των Εθνών τους περίφημους λόγους «Σαούλ, Σαούλ, τί με διώκεις;» (Πράξεις Αποστόλων 9:4-5).
Ο Μέντελσον συνέθεσε το ορατόριο Παύλος συνδυάζοντας συνειδητά την παράδοση του μπαρόκ – ήταν αυτός άλλωστε που διοργάνωσε το 1829 την πρώτη μετά τον θάνατο του συνθέτη αναβίωση των Κατά Ματθαίον Παθών του Μπαχ – και το ύφος του ρομαντισμού. Το έργο ξεχωρίζει για τον πρωταγωνιστικό ρόλο της χορωδίας, η οποία λειτουργεί τόσο ως φορέας της δράσης όσο και ως συλλογική φωνή πίστης, σε επεισόδια μεγάλης δραματικότητας, όπως το μαρτύριο του Πρωτομάρτυρα Στέφανου ή η Μεταστροφή του Παύλου. Παράλληλα όμως το ορατόριο διανθίζεται με στιγμές μελωδικότατου λυρισμού, όπως στη δημοφιλή άρια για σοπράνο Ἱερουσαλὴμ Ἱερουσαλήμ, ἡ ἀποκτέννουσα τοὺς προφήτας (κατά Ματθαίον, 23:37)
Ο Παύλος παίχθηκε για πρώτη φορά το 1836 στο Ντύσελντορφ την ημέρα της Πεντηκοστής και λίγο μετά σε αγγλική εκδοχή στο Λίβερπουλ και υπήρξε εξαιρετικά δημοφιλές μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μετά τον οποίο υπήρξε μια γενική μείωση του ενδιαφέροντος για το έργο του Μέντελσον. Ευτυχώς από το τέλος του 20ου αιώνα το ενδιαφέρον για αυτόν και τη μουσική του διαρκώς αναθερμένεται, με τον Παύλο να γνωρίζει αξιόλογες εκτελέσεις και ηχογραφήσεις, κυρίως στον αγγλοσαξωνικό και γερμανόφωνο χώρο.
Το λιμπρέττο βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις Πράξεις των Αποστόλων. Μετά από μια εκτεταμένη συμφωνική-χορωδιακή εισαγωγή, το Α΄ Μέρος παρουσιάζει το μαρτύριο του Στεφάνου και τους διωγμούς των Χριστιανών από τον Σαούλ, κορυφώνεται με τη δραματική μεταστροφή του στον δρόμο προς τη Δαμασκό, ακολουθούμενη από το βάπτισμα και την χειροτονία του από τον Ανανία. Το Β΄ Μέρος εστιάζει στη δράση του Παύλου και του Βαρνάβα ως Αποστόλων της Εκκλησίας, με κεντρικό λυρικό σημείο το διάσημη χορικό «Πόσο αγαπητοί είναι οι αγγελιαφόροι». Η αφήγηση συνεχίζεται με τις προσπάθειες των Ιουδαίων να παγιδεύσουν τον Παύλο και το θαύμα της ίασης του χωλού. Το έργο ολοκληρώνεται με τον αποχαιρετισμό του Παύλου στην Εκκλησία της Εφέσου και την αναχώρησή του για την Ιερουσαλήμ, αφήνοντας ανοιχτές τις νέες προκλήσεις που θα αντιμετωπίσει.
Παρά τη δραματοποίηση κρίσιμων επεισοδίων από τη ζωή του Παύλου, του Στέφανου και του Βαρνάβα, ο Παύλος είναι ένα ορατόριο με πρωταγωνιστή τη χορωδία – το γεγονός ότι το αρχικό έναυσμα για τη δημιουργία του προήλθε από την Χορωδία Καικιλία της Φρανκφούρτης το 1831 δεν είναι τυχαίο, ούτε ότι ακολούθησε την αναβίωση του έργου Μπαχ. Στο δικό του ορατόριο, ο Μέντελσον αντλεί συγκεκριμένα στοιχεία από τον Johann Sebastian Bach και από τον George Frideric Handel.
Από τον Bach υιοθετεί στοιχεία όπως η χρήση των λουθηρανικών χορικών (chorales), η βιβλική αφηγηματική δομή και τα δραματικά χορωδιακά μέρη του “όχλου” που θυμίζουν τα Πάθη, ενώ από τον Handel υιοθετεί τη μεγαλοπρεπή γραφή των χορωδιακών, τη σαφή τονική οργάνωση και τη διαμόρφωση του ορατορίου ως συναυλιακού και όχι λειτουργικού έργου. Η χορωδία έχει πολλαπλό ρόλο, λειτουργώντας ως αφηγητής και σχολιαστής, ως δραματικός «όχλος» και ως φωνή της λουθηρανικής λατρευτικής παράδοσης, ενώ παράλληλα το έργο εμπλουτίζεται με ρομαντικά χαρακτηριστικά, όπως εκφραστικότερη αρμονία, πλουσιότερη ενορχήστρωση και μεγαλύτερη μουσική ροή.
Ο στόχος του Μέντελσον να αναβιώσει το μεγάλο ορατοριακά επιτεύγματα του Μπαχ και του Χαίντελ ίσως θυμίζει λίγο την ιστορικιστική αρχιτεκτονική της εποχής του – τους νεογοτθικούς ναούς του 19ου αιώνα, σαν την Αγγλικανική Εκκλησία του Αγίου Παύλου στην Οδό Φιλελλήνων. Θεωρητικά αναβιώνει κάτι παλαιότερο, αλλά στην πράξη το θαυμάζουμε για ό,τι φέρνει καινούργιο.
Το Ορατόριο Παύλος του Φέλιξ Μέντελσον θα παρουσιαστεί τη Μεγάλη Δευτέρα 6 Απριλίου 2026 στο Ωδείο Αθηνών. Ερμηνεύουν οι σολίστ: Ελένη Καλένος, υψίφωνος, Ειρήνη Καράγιαννη, μεσόφωνος, Ανδρέας Καραούλης, τενόρος, Χριστόφορος Σταμπόγλης, βαθύφωνος. Ακαδημαϊκή Χορωδία Νέων Αθηνών (ΑΧΝΑ) (διδασκαλία Νίκος Μαλιάρας), Μικτή Χορωδία του Εθνικού Ωδείου (διδασκαλία Σπύρος Κλάψης), Apollo Voice Ensemble, από το Ηράκλειο της Κρήτης (διδασκαλία Μάνος Παναγιωτάκης) και Ορχήστρα Φιλαρμόνια Αθηνών. Διευθύνει ο Νίκος Μαλιάρας.