Το Collegium Musicum Αθηνών είναι μια δραστήρια ορχήστρα δωματίου που ιδρύθηκε τον Ιούνιο του 2023 και έχει ήδη ξεχωρίσει για την ποιότητα των μουσικών της προτάσεων. Τη Δευτέρα 22 Δεκεμβρίου 2025 παρουσιάζει έργα των Νίκου Σκαλκώτα, Ιωσήφ Παπαδάτου και Άστορ Πιατσόλα. Με αφορμή τη συναυλία, ο ιδρυτής και αρχιμουσικός του συνόλου, Νίκος Αθηναίος, μας μιλά για τη λογική πίσω από την επιλογή των έργων και εξηγεί γιατί αυτή η βραδιά αξίζει να την ακούσουμε.
Τι σας παρακίνησε στη δημιουργία του Collegium Musicum;
Η πρόσκληση εκ μέρους της Καλλιτεχνικής Διευθύντριας του Φεστιβάλ Κύθνου κυρίας Μαρίας Ευστρατιάδη να ερμηνεύσουμε από κοινού τα Βρανδεμβούργια Κοντσέρτα του Johann Sebastian Bach κατά την διάρκεια του Φεστιβάλ του έτους 2023 με οδήγησε στην σκέψη να συγκροτήσω ένα σύνολο κατά το πρότυπο της εποχής του Bach στην Λειψία: μία ορχήστρα με βάση τα έγχορδα, αποτελούμενη από καθιερωμένους έμπειρους μουσικούς, εκκολαπτόμενους νέους επαγγελματίες στην αρχή της σταδιοδρομίας τους ή και πολύ προχωρημένους φοιτητές. Η επιτυχία που είχε το εγχείρημα μάς οδήγησε στην συνέχιση της προσπάθειας, με βάση ένα μόνιμο σχήμα ορχήστρας εγχόρδων. Η υποστήριξη του Ωδείου Αθηνών, στο οποίο η ορχήστρα είναι ensemble in residence, υπήρξε και εξακολουθεί να είναι πολύτιμη.
Ο όρος παραπέμπει δηλαδή σε μια κεντροευρωπαϊκή παράδοση.
Από τον 16ο μέχρι τον 18ο αιώνα και κυρίως στην Γερμανία ο όρος “Collegium Musicum” χρησιμοποιείτο συχνά για μία ιδιωτική ή φοιτητική ένωση από μουσικόφιλους που συγκεντρώνονταν αρχικά είτε για να τραγουδήσουν μαζί είτε στην συνέχεια (17ο και 18ο αιώνα) να παίξουν οργανική μουσική. Συχνά συμμετείχαν και επαγγελματίες μουσικοί και με τον καιρό δημιουργήθηκαν καθαρά επαγγελματικές ορχήστρες που απέκτησαν με τον καιρό και μεγάλη φήμη, όπως το προαναφερθέν Collegium Musicum της Λειψίας που ιδρύθηκε το 1701 από τον Georg Philipp Telemann και ανέλαβε αργότερα ο J. S. Bach. Ο όρος έπαψε να χρησιμοποιείται στον 19ο αιώνα, επανήλθε όμως στο προσκήνιο από τις αρχές του 20ου. Γνωστά σημερινά σύνολα με αυτή την ονομασία υπάρχουν μεταξύ άλλων στην Βασιλεία, στην Ζυρίχη, στο Ζάλτσμπουργκ, στην Λειψία, όχι όμως αποκλειστικά σε ευρωπαϊκές πόλεις αλλά και σε τέτοιες άλλων ηπείρων, όπως πχ στην Ιαπωνία τo Bach Collegium με έδρα το Τόκιο.
Τὠρα όμως μέσα από το πρόγραμμα Μουσικοί Διάλογοι φέρνετε σε συσχετισμό έργα διαφορετικών τάσεων και εποχών.
Το Collegium Musicum Αθηνών μπορεί να ξεκίνησε την «καριέρα» του με την μπαρόκ μουσική του Bach, όμως στην συνέχεια στράφηκε και προς το κλασικό, ρομαντικό και σύγχρονο ρεπερτόριο. Ιδιαίτερη σημασία έχει για το σύνολο η ερμηνεία έργων Ελλήνων συνθετών και η προβολή της ελληνικής λόγιας μουσικής. Πρόσφατα εμφανιστήκαμε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών με ένα καθαρά ελληνικό πρόγραμμα αποτελούμενο από έργα των συνθετών Δημήτρη Δραγατάκη, Γιάννη Ανδρέου Παπαϊωάννου, Θόδωρου Αντωνίου και Ιωσήφ Παπαδάτου – πρόγραμμα που προκάλεσε σημαντικό ενδιαφέρον και αντίστοιχη προσέλευση του κοινού.
Ποιο είναι το σκεπτικό για το πρόγραμμα της ερχόμενης βραδιάς;
Πιστεύουμε ότι η ελληνική λόγια μουσική, αν και αναπτύχθηκε σε σχέση με την δυτικοευρωπαϊκή μουσική πολύ αργότερα, έχει να προσφέρει σημαντικότατα έργα μεγάλης αξίας που μπορούν κάλλιστα να σταθούν δίπλα σε έργα του διεθνούς ρεπερτορίου. Έτσι γεννήθηκε η ιδέα να ανοίξουμε με τα προγράμματά μας έναν «διάλογο» μεταξύ ελληνικού και διεθνούς ρεπερτορίου στον 20ο και 21ο αιώνα, στην πρόθεση να υποστηρίξουμε του λόγου το αληθές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προξενεί βέβαια το κεντρικό έργο της βραδιάς, η Συμφωνία αρ. 2 του Ιωσήφ Παπαδάτου. Πρόκειται για πρώτη εκτέλεση;
Όχι, το έργο γράφτηκε το 1995 και έχει παιχτεί αρκετές φορές με επιτυχία. Διαρκεί περίπου 25 λεπτά, είναι γραμμένο σε ύφος διευρυμένης τονικότητας, και μελοποιεί ένα πολύ ωραίο κείμενο του Γιώργου Κοροπούλη.
Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του έργου που γοητεύουν εσάς ως ερμηνευτή;
Η εσωτερικότητα, η εκφραστική λιτότητα και η διαφάνεια της γραφής στα δύο πρώτα μέρη και οι δραματικές εξάρσεις και αντιθέσεις στο τρίτο, όπως και ο τρόπος με τον οποίο υποστηρίζεται και ερμηνεύεται από τον συνθέτη ο προφορικός λόγος.
Εδώ θα ήθελα να προσθέσω ότι ο Ιωσήφ Παπαδάτος είναι ένας εξαιρετικό συνθέτης, για δύο συνεχείς θητείες πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών. Ταυτόχρονα ένας πολύ μετρημένος άνθρωπος και προσωπικός φίλος. Τα έργα του έχουν παιχθεί και παίζονται επανειλημμένα στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Πιστεύετε ότι αυτά θα είναι ελκυστικά και για το ευρύτερο κοινό;
Θυμάμαι ότι όταν άκουσα σε μία εκδήλωση στο Ωδείο Αθηνών για πρώτη φορά ηχογραφημένα αποσπάσματα της 2ης Συμφωνίας, είχα μία τόσο ισχυρή εντύπωση, ώστε ζήτησα αμέσως από τον συνθέτη να μου δώσει την παρτιτούρα για να την μελετήσω. Αν και ως μουσικός ίσως δεν έχω τα ίδια κριτήρια με το ευρύτερο κοινό, πιστεύω ότι κάθε πραγματικά ενδιαφερόμενος ακροατής αν στρέψει την προσοχή του στο κείμενο και αφήσει την μουσική να δράσει μόνη της, θα βρει το έργο ιδιαίτερα ελκυστικό.
Η παρουσία μελοποιημένου κειμένου, μάλιστα από τον διακεκριμένο ποιητή και ραδιοφωνικό παραγωγό Γιώργο Κοροπούλη, έχει επομένως διαίτερη σημασία.
Αυτή η ερώτηση απαντάται ουσιαστικά από την απάντηση στην προηγούμενη ερώτηση! Το κείμενο είναι από μόνο του εκφραστικότατο, ωστόσο η σύζευξη αυτής της ποίησης και αυτής της μουσικής είναι σε διπλή κατεύθυνση τόσο διεισδυτική, που προκύπτει μέσω αυτής μία ισχυρή εντύπωση.
Θα μπορούσε κανείς εύκολα να φανταστεί τον Γιώργο Κοροπούλη να γράφει ένα κείμενο για το έργο του Άστορ Πιατσόλα – εδώ όμως αφηγητής θα είναι το βιολί.
Ο πρώτος «διδάξας» των 4 Εποχών είναι χωρίς αμφιβολία ο Antonio Vivaldi. Το έργο του, βασισμένο σε τέσσερα σονέτα (πιθανώς γραμμένα από τον ίδιο), είναι καθαρά (αξεπέραστη!) προγραμματική μουσική, μάλιστα με περιγραφικές σημειώσεις από τα κείμενα των ποιημάτων ανάμεσα στις γραμμές της παρτιτούρας. Το σόλο βιολί και η ορχήστρα «περιγράφουν» φαινόμενα και συναισθήματα. Το έργο του Piazzolla – το οποίο αναφέρεται συχνά με μικρές παραπομπές στον πρώτο διδάξαντα – δεν περιγράφει τόσο, όσο παρασύρει με συχνά οργιαστική ρυθμική ζωντάνια και θέλγει, με έντονο συναισθηματισμό. Και αδιαμφισβήτητος πρωταγωνιστής, με άξιο παρτενέρ το σόλο τσέλο και την ορχήστρα γενικότερα, είναι ο σολίστας με το βιολί του. Εδώ δεν χρειάζονται λόγια.
Σολίστ εν προκειμένω θα είναι ο Φραντς Σεστάνι. Θα σας παρακαλούσα να κλείσουμε με δυο λόγια για τους σπουδαίους σολίστ της βραδιάς…
Τόσο με την Αγγελική Καθαρίου όσο και με τον Φραντς Σεστάνι έχω συνεργαστεί επανειλημμένα και για πολλά χρόνια και τους εκτιμώ απεριόριστα. Θα τους απολαύσετε σίγουρα την Δευτέρα. Για την πορεία του καθενός δεν έχω παρά να παραπέμψω στα βιογραφικά τους σημειώματα του προγράμματος, είναι πραγματικά πλούσια. Για μένα είναι εξαιρετικοί μουσικοί, φίλοι και πολύτιμοι συνεργάτες.
…και για τη διαχρονική (από πλευράς ρεπερτορίου) γοητεία ενός συνόλου αποκλειστικά από έγχορδα.
Τα έγχορδα είναι χωρίς αμφιβολία η ψυχή μίας μεγάλης συμφωνικής ορχήστρας και μία ομάδα με απεριόριστες τεχνικές και ηχητικές δυνατότητες. Ένα ανεξάρτητο σύνολο εγχόρδων είναι ωστόσο επίσης ένα εξαιρετικά ευέλικτο σχήμα, κατάλληλο και για μικρότερους χώρους, που προσφέρει στον συνθέτη πολλές δυνατότητες έκφρασης και στον ακροατή μία πλήρη ακουστική απόλαυση. Το ρεπερτόριο είναι ατέλειωτο και έχουν γραφεί – και γράφονται – μεγάλα έργα τόσο στο παρελθόν όσο και σήμερα, τόσο διεθνώς όσο και στην Ελλάδα.