Σήμερα η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης ερμηνεύει στην ιστορική “Χρυσή Αίθουσα” της Musikverein (Μουσικός Σύλλογος) της Βιέννης σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση το Κοντσέρτο για Αρχαία Ελληνική Λύρα, ανάθεση της ορχήστρας στον διάσημο συνθέτη Fazil Say, με σολίστ τον Νίκο Ξανθούλη. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει επίσης έργα Κωνσταντινίδη, Τσαϊκόφσκι (σολίστ Jeremias Fliedl, τσέλο) και την 9η Συμφωνία του Ντμίτρι Σοστάκοβιτς. Με αφορμή τη σημαντική αυτή εμφάνιση, μιλήσαμε με τον αρχιμουσικό της συναυλίας και συνεργάτη του σπουδαίου συνθέτη, Thomas Sanderling.
Τόσο ο πατέρας σας, ο μαέστρος Kurt Sanderling, όσο και εσείς ο ίδιος, είχατε προσωπική σχέση με τον συνθέτη Ντμίτρι Σοστακόβιτς και την οικογένειά του. Πώς διαμόρφωσε αυτό την δική σας ερμηνεία της μουσικής του;
Ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς ήταν ένας ιδιοφυής άνθρωπος και όπως όλοι οι ιδιοφυείς άνθρωποι, ήταν ιδιαίτερος. Η ζωή του, επιπλέον, ήταν πολύ ιδιαίτερη. Το να έρχεσαι σε προσωπική επαφή μαζί του, να συνεργάζεσαι μαζί του, να βρίσκεσαι στο σπίτι του (αργότερα ήρθε και στο διαμέρισμά μου στο Ανατολικό Βερολίνο) και να τον συναντάς σε ιδιωτικές περιστάσεις, έχει αντίκτυπο και επηρεάζει την κατανόηση του έργου του.
Συνδεθήκατε πολύ νωρίς μαζί του;
Μεγάλωσα με τη μουσική του Σοστακόβιτς, στο Λένινγκραντ, εκείνη την εποχή, oι γονείς μου με πήγαιναν να την ακούσω: είναι η παιδική μου ηλικία. Το Λένινγκραντ, η Αγία Πετρούπολη, είναι επίσης γενέτειρα του Σοστακόβιτς. Μετακόμισε στη Μόσχα επειδή εκεί ήταν πιο προστατευμένος, αλλά η γενέτειρά του, η πόλη του από συναισθηματική άποψη, ήταν η Αγία Πετρούπολη. Δεν μπορεί να εξηγηθεί με λόγια, για μένα που μεγάλωσα σε αυτό το περιβάλλον: το κλίμα, η φύση, η πόλη με τα τόσα ποτάμια, η Βαλτική θάλασσα, ο γρανίτης, όλα τόσο μοναδικά στοιχεία.
Συζητούσατε μαζί τα έργα του;
Για τον Σοστακόβιτς ήταν πολύ σημαντικό να μπορεί να αναγνωρίζει ο ερμηνευτής το πνευματικό περιεχόμενο της μουσικής του. Στον ίδιο δεν άρεσε να μιλάει γι’ αυτό. Για διάφορους λόγους, δεν του άρεσε να μιλάει για το πνευματικό περιεχόμενο και τις ιδέες της μουσικής τους. Είναι αποτέλεσμα της ζωής του.
Δηλαδή;
Μετά τη Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ και τα άρθρα του Στάλιν, ακόμα και όταν ήταν πια εκτός κινδύνου, δεν ήθελε ποτέ να μιλάει για το τι αφορούσε η μουσική του. Ο ίδιος περίμενε από τον ερμηνευτή να έχει το ταλέντο να καταλάβει το περιεχόμενο της μουσικής του. Και ναι, έπρεπε να εμπιστεύεται τους ερμηνευτές, και τα σχόλιά του αφορούσαν σχεδόν αποκλειστικά τεχνικά θέματα, όπως τα τυπογραφικά λάθη – μισούσε τα τυπογραφικά λάθη – και πρακτικά θέματα. Και γι’ αυτό είναι σημαντικό να τον γνωρίζουμε, την προσωπικότητά του, τον χαρακτήρα του, να γνωρίζουμε τι έλεγε και τι ήθελε να πει με τη μουσική του.
Μπορείτε να μας δώσετε ένα παράδειγμα.
Πρόσφατα, την τελευταία φορά που διηύθυνα τη 15η συμφωνία, ήταν στο Παρίσι τον Ιανουάριο. Στο φινάλε, οι περισσότεροι ακροατές αναγνωρίζουν τα παραθέματα από τη Βαλκυρία, τον Τριστάνο, και μετά η καρδιά σταματά… Αλλά ακόμη και οι Ρώσοι σπάνια καταλαβαίνουν την αναφορά στον Γουλιέλμο Τέλλο του Ροσσίνι, στο πρώτο μέρος. Ποτέ δεν μιλούσε γι’ αυτό, αλλά είναι ένα σύμβολο: προέρχεται από τον ποιητή Φρήντιριχ Σίλλερ, αφορά την ελευθερία.
Αυτή η κατανόηση δηλαδή προυποθέτει κοινές εμπειρίες.
Ακόμη και ο Γεβγένι Μραβίνσκι, στο πρώτο έργο του Σοστακόβιτς που διηύθυνε, ήταν η 5η Συμφωνία, είχε πει ότι δεν του άρεσαν καθόλου οι πολλές ερωτήσεις. Οπότε ο Μραβίνσκι πολύ γρήγορα άλλαξε τον τρόπο επικοινωνίας, και προσπαθούσε μόνο να καταλάβει πότε ο Σοστακόβιτς συμφωνούσε ή πότε δεν ένιωθε ότι τον καταλάβαιναν σωστά.
Εσείς μουσικά πώς συνεργαστήκατε μαζί του;
Η πρώτη μου συνεργασία με τον Σοστακόβιτς ήταν η γερμανική πρεμιέρα της 14ης Συμφωνίας του. Ήταν μετά από μια συναυλία με την Staatskapelle (Κρατική Ορχήστρα) της Δρέσδης. Τότε ο Σοστακόβιτς βρισκόταν για διακοπές στο Gohrisch κοντά στη Δρέσδη, και μου ανέθεσε την γερμανική πρεμιέρα της 14ης Συμφωνίας του. Φυσικά ήμουν πολύ νέος και εξαιρετικά χαρούμενος, αλλά τότε υπήρξε μια άλλη έκπληξη: ζήτησε η γλώσσα του κειμένου να είναι η γερμανική. Ήταν ένα τεράστιο έργο που μου ανατέθηκε.
Η συναυλία ήταν με τη Συμφωνική Ορχήστρα του Βερολίνου, σήμερα Ορχήστρα Konzerthaus, και μεταφράστηκε. Μετά μου ανέθεσε ξανά τη γερμανική πρεμιέρα της 13ης Συμφωνίας, ζητώντας και πάλι γερμανική έκδοση του κειμένου. Και αφού το έγραψα, και είπε σε αρκετούς ανθρώπους που γνωρίζω ότι ήταν πολύ ικανοποιημένος με το αποτέλεσμα, η επιθυμία του ήταν επίσης να γίνει το ίδιο για τη σουίτα Μιχαήλ Άγγελος, το τελευταίο του ορχηστρικό έργο. Ήθελε το έργο να είναι στη γλώσσα του ακροατηρίου. Αργότερα, σε συνεννόηση με τη σύζυγό του, προετοίμασα και εκδόσεις στην πρωτότυπη γλώσσα των κειμένων.
Ο ίδιος δεν διηύθυνε τα έργα του.
Ο Σοστακόβιτς διηύθυνε τα έργα του μόνο μία φορά, ο Ροστροπόβιτς τον έπεισε, αλλά θεωρούσε τη διεύθυνση ορχήστρας σοβαρό επάγγελμα, οπότε απέφευγε να το κάνει ο ίδιος.
Τώρα θα συνεργαστείτε με έναν άλλο συνθέτη, τον Fazil Say, για την παγκόσμια πρώτη ενός νέου έργου, ενός Κοντσέρτου για Αρχαία Ελληνική Λύρα. Πόσο εύκολο είναι να ενταχθεί το αρχαίο όργανο σε μια σύγχρονη ορχήστρα;
Είναι η πρώτη μου συνεργασία με τον Fazil Say και η πρώτη φορά που εκείνος γράφει για την αρχαία ελληνική λύρα. Χρειαζόταν να εξοικειωθεί με το όργανο, να μάθει πώς είναι κατασκευασμένο και ποιες είναι οι δυνατότητές του. Είναι κάτι καινούργιο για αυτόν – και για μένα επίσης, ένα κοντσέρτο για αρχαία ελληνική λύρα είναι κάτι νέο για όλους! Νομίζω ότι τα κατάφερε πολύ καλά, αν και αυτό το ερώτημα θα ήταν καλύτερα να το θέσουμε στον Νίκο Ξανθούλη, ο οποίος είναι ο σολίστ και ο ειδικός στην αρχαία ελληνική λύρα.
Όσον αφορά τις ηχητικές ισορροπίες, ο Νίκος Ξανθούλης είναι έμπειρος μουσικός, στο παρελθόν επίσης έπαιζε ως μουσικός ορχήστρας, τρομπέτα. Η ενορχήστρωση είναι πολύ επαγγελματική και ο Fazil Say έχει ταλέντο ως συνθέτης. Στην τηλεφωνική συνομιλία ήταν πολύ χαρούμενος, διότι ανακάλυψα τέσσερα τυπογραφικά λάθη στην παρτιτούρα! Ήταν χαρούμενος που έλεγξα την παρτιτούρα πολύ προσεκτικά. Πρόκειται για ένα ατμοσφαιρικό, μελαγχολικό κομμάτι, που διαρκεί περίπου 15 λεπτά. Είναι ένα καλό έργο από έναν καλό συνθέτη.
Είναι πλεονέκτημα ότι η ορχήστρα θα εμφανιστεί στην Φιλαρμονική της Βιέννης με έναν αρχιμουσικό που γνωρίζει τον χώρο; Παρεμπιπτόντως, γνωρίζατε ότι βασικός δωρητής για το κτίριο της Φιλαρμονικής ήταν ο Έλληνας Νικόλαος Δούμπας;
Όχι, δεν γνώριζα τον Νικόλαο Δούμπα! Το MusikVerein στη Βιέννη δεν είναι μόνο μια πολύ διάσημη, αλλά και σημαντική αίθουσα και είναι καλό όταν ένας αρχιμουσικός είναι εξοικειωμένος με τον ιδιαίτερο χαρακτήρα και τον ήχο της αίθουσας – στην πραγματικότητα, είναι απολύτως απαραίτητο. Ευτυχώς η αίθουσα τέθηκε στη διάθεσή μας για μια πλήρη πρόβα.
Είναι η πρώτη φορά που συνεργάζεστε με την ΚΟΘ ή έχετε ήδη στο παρελθόν;
Είναι η δεύτερη φορά που συνεργάζομαι με την Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης. Είναι μια πολύ καλή ορχήστρα και την πρώτη φορά που συνεργαστήκαμε ερμήνευσαμε ένα γερμανικό πρόγραμμα με την 4η Συμφωνία του Μπραμς. Από τότε έχω πολύ καλές αναμνήσεις από την όμορφη συνεργασία μας, την καλή χημεία και το ικανοποιητικό αποτέλεσμα.
ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ: