Ο Νίκος Ξανθούλης συζητά με τον Κ. Α. Λυγνό
Κ. Λ. Υποθέτω πως δεν θυμάσαι πώς γνωριστήκαμε. Ήταν σε μια συναυλία με τον Θεόδωρο Αντωνίου στην Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος όπου συμμετείχες ως τρομπετίστας και ως συνθέτης. Το πρόγραμμα είχε εσένα, τον Αλέξη Αγραφιώτη να παίζει το δικό του έργο στο πιάνο…
Ν. Ξ. … τον Απόστολο Παρασκευά (κιθάρα), τον Χρήστο Ζερμπίνο (ακορντεόΝ) καιο Παπαδόπουλος, που δεν θυμάμαι όνομα.
Κ. Λ. Η δεύτερη ήταν στο «Ολύμπια» με τη Λυρική όπου εσύ έπαιζες στην Ορχήστρα και το πρόγραμμα ήταν «Ο Γυρισμός» του Αργύρη Κουνάδη και η γνωστή Cavalleria Rusticana. Σε θυμάμαι να λες για το «Γυρισμό», «αυτό παιδιά είναι έργο Ο.Π.Ω.Χ.» -όποιον πάρει ο Χάρος- εννοώντας φυσικά τον Κουνάδη. (γέλια)
Ν. Ξ. Δύσκολο έργο…
Κ. Λ. Αυτά τα λέω για να μας βάλω σε ένα πλαίσιο. Δεν ξέρω αν θες να πεις κάτι άλλο γιατί εγώ έχω ερώτηση.
Ν. Ξ. Όχι, πες μου…
Το ξεκίνημα
Κ. Λ. Εντάξει. Τρομπετίστας και συνθέτης. Πώς σου κατέβηκε η ιδέα να ασχοληθείς με τη λύρα;
Ν. Ξ. Το 2004η Άννα Συνοδινού μου ζήτησε να γράψω τη μουσική για τις Ευμενίδες που θα ανέβαινε στην Επίδαυρο και στο Ηρώδειο σε διπλή παραγωγή με δύο όψεις. Μία στα Αρχαία και μία στα νέα ελληνικά. Η αρχαιοελληνική όψη είχε Χορό ανδρικό και έπαιζαν μόνο άνδρες.
Κ. Λ. Άρα ήταν μια παράσταση που σε μεγάλο βαθμό παρέπεμπε στα ιστορικά στοιχεία.
Ν. Ξ. Βίτσιο με την αρχαία μουσική είχα από τα δεκαοκτώ μου. Η Συνοδινούζήτησε να είναι η ίδια μουσική αλλά προσαρμοσμένη στη μορφή της γλώσσας: Με τη δυναμική προσωδία της νέας ελληνικής γλώσσας, με την τονική προσωδία της αρχαίας. Ουσιαστικά άλλαζε η μουσική. Εκεί κάλεσα διάφορους μουσικούς να παίξουν, γιατί μου είχε ζητήσει και αρχαία όργανα. Όμως δεν έπαιξαν και πάρα πολύ καλά, απλώς τα βασικά.
Μετά από ένα χρόνο περίπου παρουσίαζα στο φουαγιέ της Λυρικής Σκηνής τη μετάφραση τριών μουικοθεωρητικών κειμένων σε έκδοση Δαίδαλος-Ζαχαρόπουλος και μετάφραση δική μου μαζί με ένα μεγάλο πρόλογο. Οι μουσικοί που είχαν παίξει για τη Συνοδινού θα έπαιζαν εκείνη την ημέρα όμως την τελευταία στιγμή δεν ήρθε εκείνη που θα έπαιζε λύρα! Πέντε λεπτά πριν με ειδοποίησαν…
Κ. Λ. …τυπικό ελληνικό…
Ν. Ξ. Σημασία έχει ότι πήρα το όργανο και επειδή ήξερα τα κομμάτια, βασικά ακόρντα που μπορούσα να σκεφτώ, συνόδεψα την τραγουδίστρια. Από εκείνο το βράδυ είπα, ότι κανένας δε θα μου το ξανακάνει αυτό. Θα συνοδεύω μόνος μου και θα παίζω εγώ λύρα.
Πήρα λοιπόν το όργανο και η πρώτη μου αντίδραση ήταν, βρε παιδί μου τί να κάνω με επτά χορδές; Ωραία, φτιάχνεις μια κλίμακα, ντο-ρε-μι κλπ… Τότε ήταν που ο Χαράλαμπος Σπυρίδης, ο καθηγητής της Ακουστικής με τον οποίο τα κουβέντιαζα, μου είπε: «και γιατί δεν παίζεις και αρμονικές;» Το ζήτημα όμως δεν είναι να παίξεις τις αρμονικές, που παίζονται. Το ζήτημα είναι αν οι αρμονικές είναι εφέ ή κομμάτι της κολώνας του ήχου του οργάνου.
Κ. Λ. Έχω ακούσει τα περισσότερα από αυτά που έχεις αναρτήσει και η απάντηση είναι πως οι αρμονικές αποτελούν κομμάτι του ήχου.
Ν. Ξ. Ακριβώς!
Κ. Λ. Ένα άλλο όργανο που έχει αρμονικές αλλά και μία συνάφεια στον ήχο είναι η γνωστή κλασική κιθάρα. Εκεί όμως ο αρμονικές…
Ν. Ξ. Είναι εφέ.
Κ. Λ. Επειδή από κάτω το όργανο έχει έναν άλλο ήχο. Εδώ είναι αλλιώς. Έχω στο νου μου το τελευταίο που άκουσα…
Ν. Ξ. Το «Τρίγωνα-Κάλαντα».
Κ. Λ. Ακριβώς. Εδώ έχουμε συνοδεία της μελωδίας με μπάσο Αλιμπέρτι και όλα ενώνονται. Βλέπω τα χέρια σου πως πάνε πάνω-κάτω και είναι προφανές πως παίζεις με αρμονικές.
Ν. Ξ. Όμως μην ξεχνάς: Τί όργανο έπαιζα;
Κ. Λ. Τρομπέτα.
Ν. Ξ. …και πώς παίζεται η τρομπέτα; Με τις αρμονικές! Επτά θέσεις έχει η τρομπέτα. Όχι νότες, θέσεις. Είναι επτά διαφορετικά μήκη.
Κ. Λ. Μου λες επομένως ότι πίσω από την λύρα και την τρομπέτα υπάρχει η ίδια τεχνική ιδέα και εφαρμογή. Ας έχουμε δύο όργανα τόσο διαφορετικά.
Ν. Ξ. Ακριβώς. Τελικά όμως είναι τόσο διαφορετικά τα όργανα ή οι βασικές αρχές είναι ίδιες; Τί μελετάνε τα όργανα; Κλίμακες μελετάνε. Επίσης προσπαθείς να αυξήσεις την έκταση του οργάνου και να παίξεις γρήγορα.
Κ. Λ. Το γρήγορο είναι βασικά θέμα σκέψης.
Ν. Ξ. …να παίξεις αρπέζ και να παίξεις ακόρντα, αν μπορεί να σου βγει.
Κ. Λ. Υπάρχουν όργανα που κάνουν κάποια πράγματα πιο εύκολα από άλλα. Στην κιθάρα για παράδειγμα είναι πολύ εύκολο να μάθει κανείς πέντε-έξη ακόρντα για να συνοδεύει τραγούδια. Τα δύσκολα αρχίζουν μετά. Από την άλλη αν πιάσει κανείς μια περίεργη θέση μπορεί ανεβοκατεβάζοντας το χέρι πάνω στο μπράτσο να παίξει τη συγχορδία αυτή οπουδήποτε. Το ίδιο πράγμα στο πιάνο είναι πολύ δύσκολο γιατί μπλέκεις με τα μαύρα και τα άσπρα πλήκτρα.
Ν. Ξ. Και με τις χαραμάδες ανάμεσα αν είσαι τραγουδιστής! Η ιδέα με τη λύρα πάντως ξεκίνησε από τη συζήτηση με τον Σπυρίδη και επίσης ακούγοντας την κιθαρίστα Badi Assad από τη Βραζιλία. Όταν άκουσα τις αρμονικές της είπα ότι αυτές ήταν κανονικές νότες του οργάνου. Εκεί είναι που είπα πως – ναι γίνεται. Είχα και ένα ακόμα πλεονέκτημα στο πως σκεπτόμουν καθώς από την τρομπέτα πως ήξερα πως το να παίξω τις ψηλές αρμονικές θα ήταν μια διαδικασία χρονοβόρα. Θα έπρεπε να μελετήσω αργά, σταθερά και να ξέρω ότι για πολύ καιρό θα είναι μια αβέβαιη διαδικασία. Σε όλα τα όργανα που παίζουν με αρμονικές αυτό υπάρχει γιατί οι ψηλές αρμονικές όλο και πιο πολύ ως θέσεις πλησιάζουν μεταξύ τους. Πολλές φορές βρέθηκα σε αδιέξοδο νομίζοντας ότι πάει ως εκεί και όχι παραπέρα. Όμως έλεγα ότι τα όρια δεν τα βάζουν τα όργανα αλλά τα μυαλά των ανθρώπων. Όταν διαπίστωσα ότι μπορώ να παίξω χρωματική κλίμακα σε τρεις οκτάβες έμεινα με ανοιχτό το στόμα. Ύστερα είδα πως μπορούσα να χρησιμοποιώ τα δάκτυλα στο αριστερό χέρι και συγχρόνως να παίζω με πλήκτρο στο δεξί. Επίσης να παίζω ακόρντα συνδυάζοντας αρμονικούς και ανοιχτές χορδές. Καταλαβαίνεις τί συνδυασμοί υπάρχουν έτσι.
Με τον τρόπο αυτό αν έχω ένα ντο-ρε-μι-φα-σολ-λα-σι, μια φυσική κλίμακα, μπορώ να παίξω το Πρελούδιο νο.1 για Τσέλο, το πρώτο από τις Σουΐτες του Μπαχ. Με έχεις δει στο YouTube που παίζω Μπαχ. Δε λέω πως είναι εύκολο αλλά επειδή στο Μπαρόκ δεν φεύγουμε σε μακρινά κλειδιά και μετατροπίες, η λύρα μπορεί να το κάνει.
J. S. Bach, Cantata no.147:
Στο ερώτημα που φαντάζομαι θα μου κάνεις (και μου το έχουν κάνει πολλοί), αν έτσι έπαιζαν οι αρχαίοι, θα σου απαντήσω πως δεν ξέρω αλλά όποιος ξέρει να ‘ρθει να μας πει. DVD και CD από την Αρχαιότητα δεν έχουμε.
Η πρωτοκαθεδρία του ήχου
Κ. Λ. Θα συμφωνήσω μαζί σου για να πω να πω ότι στο πέρα από τις θεωρίες στο τέλος αυτό που μετράει είναι το ηχητικό αποτέλεσμα. Όμως ας μην φάμε χρόνο σε αυτό. Η ουσία είναι ότι έχουμε ελάχιστα γραπτά στοιχεία, τον Αριστόξενο, κάποια αποσπάσματα κομματιών και καθόλου ήχο. Για το πιο ουσιαστικό δηλαδή δεν ξέρουμε τίποτα.
Ν. Ξ. Υπάρχουν εξήντα δύο μουσικά αποσπάσματα εκ των οποίων δέκα ή δεκαπέντε μπορείς να τα παίξεις. Στα θεωρητικά έχουμε δεκαπέντε ή δεκάξι κείμενα. Που τί σημαίνει αυτό; Δηλαδή αν είχες μια Θεωρία της Αρμονίας θα ήξερες πώς είναι η Πέμπτη του Μπετόβεν;
Όμως εδώ το πρόβλημα δεν είναι τί θα κάνουμε σε σχέση με το παρελθόν αλλά σε σχέση με το μέλλον. Το παρελθόν είναι σαν αυτό το τεράστιο ψηφιδωτό στην Πομπηία με τον Αλέξανδρο και τον Αρταξέρξη. Ένα εκατομμύριο ψηφίδες και εμείς δεν έχουμε το ψηφιδωτό αλλά είκοσι-τριάντα ψηφίδες από μια άκρη. Μπορείς να βγάλεις κάποιο συμπέρασμα;
Θα μου πεις, τότε γιατί τα κάνεις όλα αυτά; Όμως δεν κάνω κάποια αναβίωση. Αυτό που σκέφτηκα είναι να πάρω ένα όργανο το οποίο υπήρξε το «εθνικό» όργανο των Ελλήνων από τον Έβδομο Αιώνα και με το οποίο από το 582 ή το 586 γίνονταν Δελφικοί Αγώνες. Που σημαίνει πως κάθε τέσσερα χρόνια οι μεγαλύτεροι μουσικοί διακυβεύουν τη φήμη τους για να παίξουν στους Δελφούς.
Κ. Λ. Είναι όμως ενδιαφέρον… Ένα έναυσμα που ήταν η Συνοδινού σε οδήγησε σε μια ολόκληρη κατάσταση.
O Επιτάφιος του Σείκιλου:
Ν. Ξ. Η λύρα για 1200 χρόνια κινείται συνεχώς. Επίσης στην αρχαιότητα τη μελετούν όλοι και είναι κομμάτι της εκπαίδευσης. Κάθε ελεύθερος πολίτης όφειλε να την ξέρει. Ξεκινάει ως όργανο της αριστοκρατίας και μετά μεταφέρεται σε όλους τους ελεύθερους πολίτες, κυρίως στην Αθήνα αλλά και σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο. Εργαστήρια κατασκευής υπάρχουν παντού.
Ποιο είναι το χαρακτηριστικό; Ότι παίζει με ανοιχτές χορδές. Γιατί ακόμα και οι αρμονικές ανοιχτές χορδές είναι. Τα όργανα που έχουν μπράτσο «μουτάρουν» τον ήχο. Γι’ αυτό και όταν ένας βιολιστής ή και μια ορχήστρα παίζουν ανοιχτές χορδές ξαφνικά ο ήχος μεγαλώνει. Ποιο άλλο όργανο έχει την ιδιότητα να παίζει μόνο ανοιχτές χορδές; Η άρπα. Όλα τα άλλα έγχορδα με ένα τρόπο «μουτάρουν» τον ήχο.
Στην άρπα έχουμε πάρα πολλές χορδές αλλά μόνον αυτές. Στη λύρα μαζί με τις αρμονικές διαθέτουμε τρεισήμισι περίπου οκτάβες. Πλάι σε αυτό βάλε και τις χρωματικές δυνατότητες ή και τη δυνατότητα να αλλάξεις κούρδισμα πολύ εύκολα. Εγώ πολλές φορές αυτό το κάνω μιλώντας στον κόσμο ή απαγγέλοντας. Πολλές φορές το κάνω σαν να είναι μουσική, σαν να συνοδεύω κάποιον. Το παίζω και το φτιάχνω επί τόπου.
Δεν έχεις βέβαια τις τεράστιες δυνατότητες όπως έχει η άρπα με τα πεντάλ, παρ’ όλα αυτά έχεις αρκετές δυνατότητες χρωματικές. Χωρίς βέβαια να μπορείς να παίξεις «Το πέταγμα της μέλισσας» (Ρίμσκι-Κόρσακοφ). Αν και δεν ξέρω αν θα το παίξουν στο μέλλον οι μαθητές μου ή οι μαθητές των μαθητών μου… Γιατί αλλιώς παιζόταν το βιολί τον 16ο αιώνα και αλλιώς παίζει ο Καβάκος σήμερα. Η επόμενη γενιά μπορεί να με ξεπεράσει.
Κ. Λ. Φτάνει να μην το παρακάνουμε όπως έγινε στο τέλος του ’60 μέχρι το τέλος του ’70. Όπου άρχισαν να γράφονται πράγματα πέρα από τις δυνατότητες όχι μόνο των εκτελεστών αλλά και των οργάνων.
Ν. Ξ. Αυτό όμως δεν μπορείς να το αποφύγεις με τους συνθέτες. Συνθέτης είσαι και ξέρεις.
Κ. Λ. Εγώ δυστυχώς ή ευτυχώς έχω αποφασίσει ότι αυτό τελείωσε. Είπαν στον Schoenberg, «Δάσκαλε το Κοντσέρτο σας για Βιολί χρειάζεται έναν βιολιστή με έξη δάχτυλα και αυτός απάντησε «μπορώ να περιμένω». Από την άλλη, ίσως ο Schoenberg μπορούσε να το πει γιατί ήξερε μουσική. Δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο για πολλούς που υποτίθεται ότι συνέχισαν πιο πέρα….
Ν. Ξ. Αν δεις τη ζωγραφική του Kadinsky ή του Picasso πριν περάσουν στην αφαίρεση ζωγράφιζαν στο επίπεδο του Μιχαήλ Άγγελου. Η αφαίρεση πρέπει να είναι αποτέλεσμα μιας πολυσύνθετης διεργασίας. Αφαίρεση χωρίς να έχεις συνθέσει πρώτα, δεν υπάρχει.
Κ. Λ. Στο Λονδίνο αντιμετώπισα σε μεγάλο βαθμό κάτι τέτοιο. Οι καλοί Βρετανοί συνθέτες όπως ο Britten ή ο Tippet δεν είναι μέσα στην «πρωτοπορία». Κάποτε ήταν ο Maxwell Davies αλλά και αυτός το γύρισε. Εξαίρεση έμεινε μόνο o Harisson Birtwistle. Μουσικά οι Άγγλοι είναι κατά βάση συντηρητικοί και καλά κάνουν. Όμως αισθανόσουν ότι είχανε ενστερνιστεί και κακοχωνέψει μια μόδα την οποία δεν γούσταραν και πολύ.
Κατέληγαν και αυτοί σε απόψεις του τύπου δεν χρειαζόμαστε την Αρμονία ή την Αντίστιξη. Έχει ενδιαφέρον ότι την ίδια εποχή ανάλογες απόψεις κυκλοφορούσαν και στις Σχολές των εικαστικών. Είχα μια φίλη που τότε σπούδαζε στη Royal Academy. «Δεν χρειάζεται το σχέδιο», «δεν χρειάζονται τα σκίτσα με το κάρβουνο», κλπ. Ήταν τότε ένα zeitgeist: ένα κλίμα εποχής.
«Πάντα εμπρός – πάντα εμπρός»
Ν. Ξ. Τα ίδια περάσανε κατά την αρχαιότητα τον 5ο Αιώνα. Ξαφνικά εμφανίζονται διάφοροι μουσικοί όπως ο Τιμόθεος από τη Μίλητο, αυτός ο κοκκινοτρίχης, όπως τον χαρακτηρίζει ο ψευδο-Πλούταρχος, στο «Περί Μουσικής». (Να πω εδώ ότι το «Περί Μουσικής» θα κυκλοφορήσει σε λίγους μήνες σε μετάφρασή μου και μεγάλο Πρόλογο δικό μου.) Ένας κωμωδιογράφος γράφει ένα έργο και παρουσιάζει τη Μουσική να βγαίνει στη σκηνή με σκισμένα τα ρούχα και να λέει τί έχει τραβήξει: «Ο Φρύνης μου έκανε αυτό, ο άλλος με ξέσκισε». Έχουμε εδώ προφανώς και σεξουαλικά υπονοούμενα… «Όμως ο χειρότερος ήτανε αυτός ο κοκκινοτρίχης από τη Μίλητο!»
Κ. Λ. Όπως δηλαδή και στους Βατράχους του Αριστοφάνη με τον Ευριπίδη και τον Αισχύλο.
Ν. Ξ. Κανονικότατα λέει ότι την ξεφτίλισαν τη Μουσική. Είναι περίπου στην ίδια εποχή με τον Αριστοφάνη και αυτό που δείχνει είναι πως οι επαγγελματίες μουσικοί το πάνε παρακάτω όσο μπορούν κάθε φορά. Ψάχνουν. Αυτό το ψάξιμο είναι κομμάτι του μουσικού. Καταλαβαίνεις τί λέω…
Κ. Λ. Σκέπτομαι εδώ τον Άγγελο Γαβριήλ, έναν φίλο που έγραψε μια μικρή Ιστορία της Jazz. Κάπου προς το τέλος γράφει πως η Jazz έκανε μια πορεία ανάλογη με αυτή της Ευρωπαϊκής Μουσικής μέσα σε πολύ λιγότερο χρόνο. Η Δυτική Μουσική χρειάστηκε τρεις ή και τέσσερις αιώνες για να αγγίξει το «όριο».Η Jazz από την εποχή της Νέας Ορλεάνης μετά τον Εμφύλιο, έφτασε στη free Jazz σε λιγότερο από 80 ή 100 χρόνια. Μετά τη free Jazz (όπως και μετά το avant garde), δεν υπήρχε κάτι άλλο να γίνει.
Ν. Ξ. Είναι κάτι αντίστοιχο. Αυτό το πράγμα δεν μπορεί να συμβεί εύκολα στη λύρα. Επειδή η λύρα είναι διατονικό όργανο είναι υποχρεωμένο να κάνει μελωδία και να κουρδίσει με καθαρές πέμπτες και τέταρτες. Οι επτά χορδές περιορίζουν τις νότες με τέτοιο τρόπο που όταν παίζω το ανοιχτό Λα στην πιο χαμηλή χορδή και τρεις οκτάβες επάνω ένα ψηλό λα ως αρμονική από την έκτη χορδή, ακούγεται σωστό.
Κ. Λ. Το έχεις μετρήσει με παλμογράφο ή μας δίνει αυτή την εντύπωση;
Ν. Ξ. Τί είπες πριν λίγο; Ότι η Μουσική είναι κοινωνικό φαινόμενο και όχι επιστήμη . Να σου θυμίσω τί λέει ο Ennio Morricone: «La musica e non scienza ma esperienza.» Όχι επιστήμη αλλά εμπειρία. Εγώ πρέπει να παίξω και εσένα να σου αρέσει.
Κ. Λ. Σκέπτομαι εδώ αυτό που κάποτε είπε ο John Le Carre. Πως ένας από τους καλύτερους κριτικούς του ήταν ο ταξιτζής του. Όταν ερχόταν για να τον πάει στο αεροδρόμιο πάντα του έλεγε τη γνώμη του για ότι είχε γράψει. Αυτός με μια έννοια είναι ο μέσος αναγνώστης.
Ν. Ξ. Εγώ προσωπικά δύο ανθρώπους έχω ή μάλλον είχα. Η πρώτη ήταν η κορούλα μου η Δάφνη που είχε νοητική υστέρηση αλλά τρομερό μουσικό ένστικτο. Όλες τις παιδικές μου όπερες και τα συναφή αυτή τα άκουγε πρώτη. Αν τις άρεσε έλεγε παίξε το ξανά. Αν δεν τις άρεσε έλεγε, εγώ πάω μέσα τώρα. Ο άλλος είναι η καθαρίστρια μου που είναι από τους πιο αγαπημένους μου ανθρώπους. Ακούει πάρα πολύ προσεκτικά τί παίζω και μου λέει αυτό είναι ωραίο – αυτό με κουράζει. Όταν μου λέει με κουράζει, όλους θα μας κουράζει και πρέπει να το πάρουμε απόφαση.
Απλώς πρέπει πάντα να προσέχουμε.
Κ. Λ. Αυτό βέβαια είναι ένα θέμα. Γιατί υπάρχουν πολλοί συνάδελφοί μας που λένε, αυτό δε με ενδιαφέρει.
Ν. Ξ. Όλοι όμως κρίνονται. Εμένα η δουλειά μου με την αρχαία λύρα είναι να παίξω ένα κομμάτι και να κάνω τον άλλον σήμερα να συγκινηθεί. Σήμερα να πει «είναι ωραίο».
Κ. Λ. Και όχι απλώς, τί ενδιαφέρον που είναι…
Ν. Ξ. Άμα ακούσω το «ενδιαφέρον» φεύγω!
Κ. Λ.Ας πάμε για λίγο στο θέατρο και το σινεμά. Λένε ότι το πιο δύσκολο είδος είναι η κωμωδία γιατί εκεί ή γελάς ή δε γελάς, Δεν έχει όπως τα υπόλοιπα είδη, τους ενδιαφέροντες χαρακτήρες, ή την πλοκή ή ότι άλλο. Αυτός είναι και ο λόγος που βλέπουμε συχνά ένα στιλ κωμωδίας να χάνει τη σπιρτάδα του και να ξεφουσκώνει. Συμβαίνει συχνά, κυρίως στην Τηλεόραση όταν λόγω επιτυχίας η σειρά συνεχίζεται περισσότερο.
Διδασκαλία και ρεπερτόριο
Ν. Ξ. Με τη λύρα πάντως δε φαίνεται να τελειώνει… Έχω στήσει την International Lyre Society στη οποία έχουμε κοντά στους εκατό μαθητές από όλο τον κόσμο. Είναι κάτι σαν εκπαιδευτικός οργανισμός και το έχω χωρίσει σε τέσσερα μέρη.
Κ. Λ. Είναι διαδικτυακό;
Ν. Ξ. Διαδικτυακό. Έχουμε και το κέντρο Δια Βίου Μάθησης στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. Είναι και αυτό διαδικτυακό όμως μια φορά τον μήνα μαζευόμαστε, όλοι οι Αθηναίοι και όσοι άλλοι μπορούν. Τους μαζεύω σπίτι μου και κάνουμε μάθημα εκεί. Στο τέλος της χρονιάς για δέκα μέρες πηγαίνουμε στους Δελφούς όπου παίζουμε και μέσα στον αρχαιολογικό χώρο. Τον Δελφικό Ύμνο στον Απόλλωνα που τον έχουμε μάθει. Φέτος θα πάμε και στη Θράκη, τη χώρα του Ορφέα. Σε αυτό θα μας βοηθήσει και ο Δήμος Κομοτηνής. Γενικά υπάρχει πάρα πολύ ενδιαφέρον από παντού.
Κ. Λ. Γεγονός είναι πώς πρόκειται για κάτι που εξάπτει την φαντασία. Η ιδεολογική ακτινοβολία της Αρχαίας Ελλάδας είναι πάντα πάρα πολύ ισχυρή. Το θέμα είναι πως από τη Μουσική έχουμε τα λιγότερα σε σχέση με όλη την υπόλοιπη αρχαία κληρονομία.
Εσύ κάνεις -ας μου επιτραπεί να το πω έτσι- και ένα κόλπο: Παίρνεις το όργανο και το μεταφέρεις στη σύγχρονη εποχή.
Ν. Ξ. Τα κάνω όλα όμως.Παίζω σάμπα. Παίζω παραδοσιακά. Το bis που έκανα στο δεύτερο κοντσέρτο μου ήταν ρεμπέτικο. Το «Ήσουνα τί ήσουνα, μια παξιμαδικλέφτρα». Ότι μπορώ να φτιάξω, το κάνω.
Κ. Λ. Αυτό με φέρνει σε αυτό που σου είπε ο Βύρων Φιδετζής που επίσης είναι ένας άνθρωπος της πράξης και έχει κάνει μόνος του για την ελληνική μουσική πιο πολλά από ένα στρατό μουσικολόγων και προφεσόρων. Σου είχε πει: «Φτιάξε ρεπερτόριο».
Ν. Ξ. Ήσουνα μπροστά;
Κ. Λ. Όχι εσύ μου το έχεις πει. Εγώ σε έχω παρακολουθήσει από την αρχή, σε μια παρουσίαση που είχες κάνει στου Θεοχαράκη. Η φράση αυτή πάει στην καρδιά του ζητήματος. Ένα όργανο υπάρχει με το ρεπερτόριο του… Εσύ το επεξέτεινες πάρα πολύ. Δεν πήρες απλώς μερικά δημοτικά που στο κάτω-κάτω θα μπορούσαμε να πούμε πως με λίγο τράβηγμα μπορεί να θεωρηθούνε πως έχουν μια αρχαία καταγωγή.
Ν. Ξ. Και όχι μόνο αυτό… Υπάρχουν σύγχρονοι συνθέτες, όπως είναι οι Three Essentials, μια ομάδα συνθετών από όλο τον κόσμο. Είναι κάτι σαν «Προ-ραφαηλίτες της Σύνθεσης», δηλαδή επιστρέφουμε στην Τονικότητα αλλά με όλα τα σύγχρονα δεδομένα. Αυτό που πρεσβεύεις και εσύ.
Κ. Λ. Ακριβώς!
Ν. Ξ. Γράψανε εξαιρετικά κομμάτια τα οποία παρουσίασα στο Μέγαρο Αθηνών και Θεσσαλονίκης. Επίσης τα έκανα Άλμπουμ που βγήκε στο Spotify κλπ με τίτλο «Seven plus One». Το ένα είμαι εγώ αλλά είναι και οι επτά χορδές της λύρας.
Είναι και ο Σίμος Παπάνας, τον οποίο θέλω να κάνω Επίτιμο Πρόεδρο της Lyre Society. Ζήτησε έργα που γράφτηκαν από πολύ γνωστούς συνθέτες όπως ο Fazil Say του οποίου το έργο παίξαμε με την Κ.Ο.Θ. στο Musikferein ή ο Lowell Lieberman που έγραψε μια Ραψωδία για Βιολί και Λύρα που το κάναμε περιοδεία στην Εσθονία. Τώρα ετοιμάζει έργο και ο Χρήστος Χατζής. Νομίζω πως έχει αρχίσει να αρέσει.
Concerto for Ancient Greek Lyre and Orchestra:
Όμως η λύρα έχει και κάτι άλλο. Σε όλα τα όργανα για καιρό παιδεύεσαι απλώς να βγάλεις έναν αξιοπρεπή ήχο. Εξαιρέσεις τα όργανα με τις «έτοιμες» νότες όπως το πιάνο, η κιθάρα και κάποια κρουστά. Η λύρα είναι στην αρχή πιο εύκολη και από την κιθάρα.
Κ. Λ. Η οποία δυσκολεύει πάρα πολύ μετά…
Ν. Ξ. Και η λύρα το ίδιο. Όμως στην αρχή μπορείς να ξεκινήσεις και χωρίς πολύ προσπάθεια κάτι να παίξεις που θα σε χαλαρώσει και θα σε ηρεμήσει. Γι’ αυτό και εγώ στην International Lyre Society το πρώτο επίπεδο το έχω δωρεάν.. Τα επίπεδα είναι τέσσερα: Free, Basic, Intermediate και Advanced. Το Free είναι σαράντα μαθήματα πουμπορείς να κατεβάσεις μπαίνοντας στο site της Εταιρείας: Τα video και το κομμάτι της μεθόδου.
Κ. Λ. Έχεις γράψει και ένα βιβλίο που το έχω δει τυπωμένο.
Ν. Ξ. Αυτό είναι η μέθοδος: The Complete Method Ancient Greek Lyre (Edition Orpheus) που είναι στα Αγγλικά και στα Ελληνικά. Ως πρότυπο είχα τη Μέθοδο της Τρομπέτας του Jean Baptiste Arban. Όταν το 1825-1830 εφευρέθηκαν στη Γερμανία οι βαλβίδες της τρομπέτας, ήταν κάτι το εντελώς καινούργιο και οι τρομπετίστες δεν μπορούσαν να παίξουν το όργανο αυτό. Ο Arban το μελετάει και φτιάχνει μια συνεπή μέθοδο. Μέχρι σήμερα όλοι οι τρομπετίστες αυτή τη μέθοδο έχουν ως Ευαγγέλιο.
Εξερευνώντας τις δυνατότητες
Όμως σκέπτομαι το έξης που είναι και κάπως είναι και κάπως φιλοσοφικό ως ερώτημα: Τί γίνεται με ένα όργανο που δεν το έχουμε ξαναδεί μπροστά μας και ψάχνουμε να δούμε τί μπορεί κάνει. Σκεπτόμουν λοιπόν: Ένα από τα σημαντικότερα αγωνίσματα στους Δελφικούς και σε άλλους Αγώνες ήταν η Λυρωδία ή Κιθαρωδία.
Η κιθάρα ήταν πιο μεγάλο όργανο με πιο δυνατό ήχο για μεγαλύτερα θέατρα. Η λύρα ήταν -ας πούμε- για μουσική δωματίου.
Τί είναι Λυρωδία; Είναι να τραγουδάς και να συνοδεύεις τον εαυτό σου. Πώς όμως τον συνοδεύεις; Με ακόρντα; Ήξεραν ακόρντα; Από τις απεικονίσεις φαίνεται ότι ήξεραν γιατί μουτάρουν κάποιες χορδές φαίνεται με το άλλο χέρι να γίνεται μια κίνηση όπου το πλήκτρο περνά πάνω από τις χορδές. Αυτό που στην κιθάρα λέμε στα αγγλικά strumming. To άλλο χέρι ακουμπά τις χορδές σε ορισμένα σημεία. Είναι μια εικόνα που έχουμε σε πολλά αγγεία. Αν σκεφτείς ότι όλοι έπαιζαν λύρα αυτός που την απεικονίζει ξέρει να το κάνει πολύ καλά.
Ο ψευδο-Πλούταρχος μας λέει ότι από τον 7ο Αιώνα, την εποχή του Αρχίλοχου του Πάριου, οι λυρωδοί παύουν να παίζουν το όργανο πρόσχορδα. Δηλαδή δεν τραγουδούσαν και έπαιζαν την ίδια μελωδία. Παίζανε κάτι διαφορετικό. Τί διαφορετικό όμως; Αντίστιξη και τί είδους; Αυτό δεν μπορώ να στο απαντήσω. Σίγουρα όμως η έννοια της Αρμονίας με την έννοια της συνήχησης ενυπάρχει.
Όλα αυτά είναι προβλήματα που πρέπει να τα αντιμετωπίσεις παίζοντας και συνθέτοντας. Είναι η μαγεία και η πρόκληση να φτιάξεις έναν ολόκληρο καινούργιο κόσμο. Δεν φαντάζομαι ότι έφτιαξα έναν ολόκληρο κόσμο…
Κ. Λ. Πώς δεν το φαντάζεσαι; Όταν φτιάχνεις ένα όργανο και τριγύρω σου έχεις έξη ή δέκα συνθέτες και κάποιους άλλους που ακολουθούν το δρόμο και μαθαίνουν το όργανο τί έχεις; Σίγουρα έχεις φτιάξει ένα χώρο. Είναι ίσως πολύ λίγο σε σχέση με το πόσοι παίζουν βιολί ή πιάνο, αλλά δεν είναι και τίποτα. Σίγουρα δεν είσαι μόνος σου.
Ν. Ξ. Όχι, δεν είμαι πια μόνος μου.
Επίλογος
Κ. Λ. Πριν κλείσουμε έχω μια τελευταία τεχνική ερώτηση για το όργανο. Υπάρχει κατασκευαστής;
Ν. Ξ. Όλα ξεκίνησαν από τα όργανά που αγόρασα από τον Νικόλα τον Μπρα. Εξαιρετικά όργανα, όμως οι περισσότεροι έπαιζαν χτυπώντας τις χορδές. Τώρα τελευταία έχω βρει έναν κατασκευαστή που είναι και μαθητής μου, τον Γιώργο Νίκα που κατασκευάζει καταπληκτικά όργανα. Έχει το λυροποιείο Παλμός και τα όργανα που φτιάχνει έχουν υπέροχο μεγάλο και πλούσιο ήχο. Τώρα πια παίζω με δικό του όργανο. Έχει παραγγελίες και πάει πάρα πολύ καλά.
Κ. Λ. Θα ήθελες να συμπληρώσεις κάτι;
Ν. Ξ. Είμαι χαρούμενος που απάντησα σε πολλά ερωτήματα που είχα θέσει στα δεκαοκτώ ή δεκαεννιά μου χρόνια. Τότε που με τον Μάρκο Δραγούμη κάναμε Ιστορία της Μουσικής και δεν καταλάβαινα τίποτα για την Αρχαία Ελληνική Μουσική.
Κ. Λ. Σε προβλημάτισε όμως και σου κέντρισε την περιέργεια. Φαντάζομαι πως και πολλοί άλλοι δεν κατάλαβαν όμως απλώς έκλεισαν το κεφάλαιο χωρίς να αναρωτηθούν.
Ν. Ξ. Εγώ δεν έπαψα να μελετάω όμως είχα ένα μεγάλο πλεονέκτημα: Ήξερα αρκετά καλά Αρχαία Ελληνικά από το σχολείο. Ήμουν στο Κλασσικό και κάναμε πολύ καλή σπουδή. Έτσι είχα μία συνεχή επαφή. Αγόραζα βιβλία, μερικά πάρα πολύ ακριβά, υπήρχε βιβλίο που έκανε 60.000 δρχ ο πρώτος τόμος και 48.000 ο δεύτερος!
Κ. Λ. Εκείνη την εποχή περίπου, το κλασικό «σκαθάρι» Volkswagen έκανε περίπου 100.000, όσο οι δύο τόμοι! Όμως αυτό δείχνει την αξία που έχει το ψάξιμο. Κάπως έτσι και ο Αντωνίου αγόρασε μια Αντίστιξη στα Γαλλικά που έκατσε και διάβασε με λεξικό.
Ν. Ξ. Όποιος θέλει να ψάξει πάντα βρίσκει. Αυτό γίνεται και σήμερα. Είναι ο λόγος που ακούς κάποιους νέους συνθέτες και μένεις με ανοιχτό το στόμα.
Ancient Greece Revisited: