Υπάρχουν κάποια έργα τα οποία μπορείς να αγαπήσεις με την πρώτη ακρόαση. Είναι λίγα, ειδικά τα τελευταία 50-60 χρόνια, αλλά συνήθως είναι τόσο πετυχημένα που η δεύτερη ακρόαση απλώς σε ξεσηκώνει περαιτέρω, όπως κι οι επόμενες στις οποίες ανακαλύπτεις σιγά-σιγά λεπτομέρειες. Ιδιαίτερα δε, αν υπάρχει κι άλλη προσέγγιση, άλλη ερμηνεία από διαφορετικό σύνολο, διαφορετική ορχήστρα ή σολίστ. Αυτό δεν ίσχυε όταν πρωτοάκουσα τις Ghost Variations για σόλο πιάνο το 2001 αν θυμάμαι καλά, καθώς τότε κυκλοφορούσε μόνο η ηχογράφηση του Stephen Hough και δεν υπήρχε ακόμα το youtube, πλέον όμως υπάρχουν πολλές ηχογραφήσεις του έργου στο διαδίκτυο αλλά και δισκογραφικά. Οι Ghost Variations [Παραλλαγές Φάντασμα] (1991) του ελληνοαμερικάνου Γιώργου Τσοντάκη (*1951) αποτελούν μία μνημειώδη κατά τη γνώμη μου σύνθεση για πιάνο, ένα έργο αντίστοιχο των μεγάλων ρομαντικών συνθέσεων για πιάνο του 19ου αιώνα.
Αγαπημένος σύγχρονος συνθέτης, με την κυριολεκτική σημασία του όρου σύγχρονος, καθώς δημιουργεί ακόμα, είναι ο σπουδαίος George Tsontakis. Με ένα ιδιαίτερο συνθετικό ύφος που παραπέμπει στο νεορρομαντικό ύφος πολλών συνθετών των ΗΠΑ, θα μας απασχολήσει σε αυτό το κείμενο, εξίσου επειδή θα βρίσκεται στην Αθήνα τις επόμενες εβδομάδες, χάρη στη νέα του σύνθεση Pianoscuro που θα πρωτοπαρουσιάσει στις 25 Ιανουαρίου 2026 το σύνολο Piandaemonium 6 πιάνα – 12 πιανίστες.
Πολυγραφότατος και πολυβραβευμένος, ο Τσοντάκης έχει επηρεαστεί τόσο από τον Olivier Messiaen όσο και από κλασικούς συνθέτες όπως ο Ludwig van Beethoven. Από τα δεκάδες βραβεία που έχει λάβει, ξεχωρίζει το βραβείο Grawemeyer για μουσική σύνθεση που έλαβε το 2005 για το Δεύτερο κοντσέρτο του για βιολί και ορχήστρα, που έχει παρουσιαστεί επανειλημμένα στην Ελλάδα από σολίστες όπως ο Γιώργος Δεμερτζής και ο Αντώνης Σουσάμογλου.
Η γραφή του συχνά είναι δύσκολη για τους οργανοπαίκτες, από τους οποίους απαιτεί επιπλέον, μια ιδιαίτερα καλή αίσθηση του ρυθμού. Η ενοργάνωση των ορχηστρικών του έργων είναι υποδειγματική, ακολουθώντας τη μεγάλη αμερικανική παράδοση. Εκτός από το προαναφερθέν κοντσέρτο, ξεχωρίζουν ακόμα τα ακόλουθα κοντσέρτα: για πιάνο Man of Sorrows (2005), τα Mirologhia (2001) για κρουστά, η Anasa για κλαρινέτο (2011) και το κοντσέρτο για δύο βιολιά Unforgettable (2009) που έχει παρουσιαστεί στην Αθήνα από τη Φιλαρμόνια Ορχήστρα Αθηνών το 2019 με σολίστ τους Απόλλωνα Γραμματικόπουλο και Παναγιώτη Τζιώτη. Ιδιαίτερη αναφορά θα κάνω εδώ στο Man of Sorrows, ένα μεγαλειώδες κοντσέρτο για πιάνο σε έξι μέρη και διάρκεια περίπου 40′, με θρησκευτικές αναφορές: άνθρωπος των θλίψεων είναι ο Ιησούς Χριστός. Το έχει παρουσιάσει η Μαρία Αστεριάδου με την Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης το 2010, κι εγώ στην Ευρωπαϊκή πρεμιέρα του το 2008 με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών.
Στα –πρώιμα– τέσσερα κουαρτέτα εγχόρδων, θα ακούσετε σαφέστατη επιρροή από τον Beethoven, ιδιαίτερα δε, από την ύστερη δημιουργία του μεγάλου συνθέτη. Έργα του όπως το τρίο με κόρνο Dust (1999), το κουαρτέτο για κλαρινέτο Eclipse (1996), το κουαρτέτο για κόρνο Gemini (1996), το κουιντέτο για έγχορδα και πιάνο Heartsounds (1990), και τα τρία κουαρτέτα του με πιάνο έχουν παιχτεί επανειλημμένα σε πολλές αίθουσες από διάφορα σύνολα. Οι επιρροές από τον Beethoven συνεχίζονται, αλλά αυξάνονται αυτές του Messiaen, ειδικά στο αρμονικό υπόβαθρο, ή ακόμα και στο νοητικό, π.χ. συνδυασμός σε πρόγραμμα συναυλίας του Dust με το Κουαρτέτο για το τέλος του Χρόνου του Messiaen. Ακόμα και νεότερα έργα όπως οι δύο συλλογές Portraits by El Greco (2014 και 2021) για κλαρινέτο και κουαρτέτο με πιάνο που παρουσιάζονται συνοδεία πινάκων του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, το τρίο για τσέλο, κρουστά και πιάνο Stimulus Package (2009), το Gravity Plus για σύνολο πιερότου* με κρουστά (2011/16), ή το τέταρτο κουαρτέτο με πιάνο (2019) έχουν παρουσιαστεί πολλάκις.
Το έργο όμως που προτείνεται με αυτό το κείμενο είναι οι Παραλλαγές Φάντασμα, τριμερής σύνθεση ημίωρης περίπου διάρκειας χωρίς διακοπές. Ένα μεγάλο πρώτο μέρος ακολουθείται από δύο scherzi. Αντίθετα από αυτό που υπονοεί ο τίτλος του έργου, δηλαδή μια φόρμα παραλλαγών, εδώ ο όρος υπαινίσσεται τη μεταμόρφωση του υλικού. Η δε, λέξη φάντασμα αναφέρεται στον κόσμο του πνευματικού, της μνήμης και των ονείρων. Επιπλέον, υπάρχει ένα μικρό σετ παραλλαγών σε ένα θέμα του Mozart, το κύριο θέμα από το τρίτο μέρος του κοντσέρτου για πιάνο και ορχήστρα σε μι ύφεση μείζονα, KV 482. Ως γνήσιος μπετοβενικός συνθέτης, ο Τσοντάκης το μεταχειρίζεται δυναμικά, και το μεταμορφώνει σε κάτι νέο. Άρα, ο τίτλος δεν είναι εντελώς παραπλανητικός.
Το πρώτο μέρος του έργου είναι μια ελεύθερη φαντασία που οδηγεί στις προαναφερθείσες παραλλαγές Mozart: το θέμα –κεραυνός εν αιθρία τη στιγμή που το ακούμε– ακολουθείται από έξι σύντομες παραλλαγές. Η προηγηθείσα φαντασία αποτελείται από τρεις ιδέες: μία σύντομη ημιαλεατορική εισαγωγή, που οδηγεί σε ένα μοτίβο τριήχων σε ύφος φανφάρας. Η τρίτη ιδέα, μετά από επεξεργασία της δεύτερης, οδηγεί σε ένα χορικό στην μπάσα περιοχή του πιάνου που συνοδεύεται από ρυθμικά μοτίβα συγχορδιών σε διαστήματα τετάρτης στις πιο ψηλές περιοχές. Οι ιδέες εναλλάσσονται, ώσπου καταλήγουμε στον ροκοκό κόσμο του Mozart –όπως λέει ο Hough. Το μέρος κλείνει με εκρηκτικές συγχορδίες σε σι ύφεση μείζονα (!) σε τρίηχα –το μοτίβο από τη δεύτερη ιδέα.
«Ακολουθούν δύο σκέρτσα, τα οποία ξεκινούν και αναπτύσσονται με εξαιρετική, σχεδόν μανιακή, ένταση, αλλά καταλήγουν διασπασμένα, σε αποσύνθεση,» σύμφωνα με τον Hough. Ο ρυθμικός ενθουσιασμός των μερών μετά βίας συγκρατείται εντός των ορίων του πιάνου. Και πάλι φαίνεται η επίδραση του Beethoven στον Τσοντάκη. Το scherzo, που συνήθως έχει ανακουφιστικό χαρακτήρα μετά από ένα μεγάλο και σημαίνον ή ένα αργό μέρος, παίζει εδώ σοβαρό ρόλο, όπως στα ύστερα έργα του μεγάλου Γερμανού δημιουργού. Παρότι εμφανίζονται στοιχεία από τη jazz και τη λαϊκή μουσική, μαζί με συγκοπές, ο χαρακτήρας είναι ανήσυχος και αγωνιώδης, αναφέρει ο Hough. Αυτό συνεχίζεται και στο δεύτερο scherzo, όπου ακούμε μια ασύμμετρη ταραντέλα. Και εδώ κυριαρχεί το ρυθμικό στοιχείο, με επανεμφανίσεις πρότερων στοιχείων, ιδεών και ρυθμών. Στο τέλος δε, υπάρχει κι ένα μεταμφιεσμένο ελληνικό λαϊκό στοιχείο, λίγο πριν την οριστική αποσύνθεση.
* Σύνολο πιερότου είναι ένα πενταμελές ενόργανο σύνολο αποτελούμενο από φλάουτο, κλαρινέτο, βιολί, τσέλο και πιάνο, που αποκαλείται έτσι εξαιτίας του διάσημου έργο Pierrot Lunaire (1912) του Arnold Schönberg.
Γιώργος Τσοντάκης
Ghost Variations (Παραλλαγές Φάντασμα)
Stephen Hough, πιάνο, Φεστιβάλ του Salzburg, 2006
Στέφανος Νάσος, πιάνο
Νικόλαος Λαάρης, πιάνο, πρώτο μέρος
Man of Sorrows, κοντσέρτο για πιάνο
Στέφανος Νάσος, πιάνο, Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, Άλκης Μπαλτάς, διεύθυνση